Anonim Şirketlerde Pay Sahiplerinin Hakları

Anonim şirketlerde pay sahiplerinin hakları, 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu (TTK) ve 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu (SPKn) ile yasal güvence altına alınmıştır. Her pay sahibinin, sermayede pay oranına bakılmaksızın mali ve yönetsel hakları mevcuttur. 

Anonim şirketlerde azınlık pay sahiplerinin hakları ise, sermayenin en az %10’unu (halka açık şirketlerde %5) temsil eden paylara tanınmıştır. SPK’da halka açık şirketlerde azınlık pay sahiplerine, TTK’da yer almayan ek haklar da verilmiştir. 

Ortaklık yapısında azınlıkta kalan pay sahiplerinin sahip olduğu bu özel hakları ve dava yollarını detaylıca incelemek için Anonim Şirketlerde Azınlık Pay Sahiplerinin Hakları adlı makalemizi ziyaret edebilirsiniz.

SK Hukuk & Danışmanlık, deneyimli bir anonim şirket avukatı kadrosuyla birçok yerli ve yabancı anonim şirkete hukuki danışmanlık hizmeti vermiş olup, pay sahipleri arasındaki birçok hukuki süreci yönetmiştir. 

Bu içerikte, anonim şirketlerde sermaye oranına bakılmaksızın her ortağın sahip olduğu mali ve yönetsel haklar hakkında bilgi verilecektir.  

Pay Sahipliği Haklarının Sınıflandırılması

Anonim şirketlerde pay sahiplerinin sahip olduğu hakları şu şekilde kategorize edilmektedir: 

• İçeriklerine Göre: Mali (Malvarlıksal) Haklar ve Şahsi (Kişisel/Yönetsel) Haklar.

• Kullanılış Biçimlerine Göre: Bireysel Haklar, Müktesep (Kazanılmış) Haklar, Çoğunluk Hakları ve Azınlık (Azlık) Hakları. 

• Payın Sınıfına ve Niteliğine Göre: Adi Pay Hakları ve İmtiyazlı Pay Hakları.

Anonim şirketlerde esas kural pay sahiplerine eşit davranılması esas olmakla beraber, belirli pay gruplarına (A Grubu, B Grubu vb.) yönetim kuruluna aday gösterme gibi imtiyazlar tanınması mümkündür. 

Pay Sahibinin Mali Hakları

Anonim şirketlerde pay sahiplerinin hakları arasında mali (malvarlıksal) haklar, şirket ortakları için en büyük önemi arz eden unsurların başında gelir. Anonim ortaklıklar hukukunda sermayenin korunması ilkesi hakimdir. 

Şirket ortakları şirketin malvarlığı üzerinde doğrudan tasarrufta bulunamaz veya sermayeyi azaltacak haksız işlemler yapamazlar. Pay sahiplerinin yatırımların karşılığına alabileceği 2 durum vardır; payın değer kazanması ve temettü gibi şirketten doğan mali haklarıdır. 

Sermayenin korunması ilkesi sebebiyle pay sahiplerin mali hakları son derece önem arz etmektedir. 

Anonim şirket ortakların mali hakların kapsamı; şirketin finansal getirilerinden yararlanma, katılma ve edinmeyi kapsar. Mali haklarda kural olarak şirket sermayesindeki pay oranına göre belirlenir. 

Anonim şirketlerde pay sahiplerin mali hakları ise şunlardır:

• Kâr Payı (Temettü) Hakkı: Şirketin yıllık karından pay alma hakkıdır.  

• Tasfiye Payına İştirak: Şirketin sona ermesi halinde ortaya borçlardan sonra kalan net varlıktan olan paydır.

• Bedelsiz Pay Edinme: Yedek sermaye ve dağıtılmış kardan arta kalan karın sermayeye eklenmesi sonucunda bedelsiz pay edinme hakkıdır. 

• Yeni Pay Alma (Rüçhan) Hakkı: Sermaye artırımı yoluyla şirket finansman sağlamak istediğinde, yeni pay alma hakkının öncelikle pay sahiplerine ait olmasıdır.

• Haksız Alınan Kazancın İadesi Davası: Şirket yöneticilerine yapılan fazla ödemelerin şirkete iadesi için açılan davadır. 

• Hazırlık Dönemi Faizi: Şirket tam faaliyete geçene kadar esas sözleşmeyle belirlenen faiz geliridir. 

• Tesislerden Yararlanma: Esas sözleşmeyle ortaklara şirket tesislerinde tanınan önceliklerdir.

Kâr Payı Alma (Temettü) Hakkı (TTK m. 507/1)

TTK m.507 hükmü şu şekilde düzenlenmiştir;

“Her pay sahibi, kanun ve esas sözleşme hükümlerine göre pay sahiplerine dağıtılması kararlaştırılmış net dönem kârına, payı oranında katılma hakkını haizdir.” 

Bu hakkın esas sözleşmeyle veya genel kurul kararıyla kaldırılması mümkün değildir. 

Anonim şirketlerde kar payının dağıtabilmesi için; 

• Şirket net kar elde etmiş olması,

• TTK m.521 uyarınca veya esas sözleşmeye göre yedek akçeler ayrılmış olması,

• Genel kurul tarafından karar verilmiş olması gerekir. 

Yeni yatırımlar yapılacak olması gibi hallerde genel kurul, net kardan kar payı ödenmemesine karar verebilir.

Kâr payı muaccel olduğu tarihten itibaren 5 yıl içinde talep edilmezse zamanaşımına uğramaktadır. 

Tasfiye Payına İştirak Hakkı (TTK m. 507/1)

TTK m.507/1 hükmünün son cümlesi, anonim şirketin sona ermesi halinde ortakların mali hakkı şu şekilde düzenlemiştir:

“[…]Şirketin sona ermesi hâlinde her pay sahibi, esas sözleşmede sona eren şirketin mal varlığının kullanılmasına ilişkin, başka bir hüküm bulunmadığı takdirde, tasfiye sonucunda kalan tutara payı oranında katılır.”

Esas sözleşmede aksine hüküm yoksa, şirketin infisahında borçlar ödendikten sonra kalan net aktif varlıktan pay sahibinin sermayedeki payı oranına göre alacak hakkı vardır. 

Rüçhan Hakkı: Yeni Pay Alma Hakkı (TTK m. 461)

TTK m.461 uyarınca, esas sermaye artırımı halinde şirket ortaklarının yeni pay alma hakkı mevcuttur. 

Rüçhan hakkı, haklı sebeplerin varlığı ve en az esas sermayenin yüzde altmışının olumlu oyu ile sınırlandırılabilir veya kaldırılabilir. TTK m.461 hükmü, hakla arz, işçilerin şirkete katılımı sağlamak gibi haklı sebebin ne olabileceğine yönelik örnekler göstermiştir.

Bedelsiz Pay Edinme Hakkı

Bedelsiz pay edinme hakkı, pay sahiplerinin herhangi bir ücret ödemeden pay edinme haklarıdır. 

Yedek akçelerin, iç kaynakların ve yeniden değerleme fonlarının esas sermayeye dönüştürülmesiyle ihraç edilen yeni payları, oransallık ilkesine göre mevcut pay sahiplerine dağıtılır. 

Bedelsiz pay edinme hakkının sınırlandırılması veya kaldırılması mümkün değildir. 

Hazırlık Dönemi Faizi Alma Hakkı (TTK m. 510)

TTK m.509/1 hükmü; “Sermaye için faiz ödenemez.” Demek suretiyle, şirket ortakların ödemiş oldukları sermayeye faiz işletilmesi açıkça yasaklanmıştır. 

Ancak, TTK m.511 hükmü, şirket faaliyetlerine tam olarak başlama anına kadar geçen sürede, önemli varlıklara yatırım yapan ortaklara hazırlık dönemi faizi ödenebileceğini düzenlemiştir. Önemli varlıktan kasıt; fabrika, bina veya yüksek miktarlı makine gibi duran mal varlıklarıdır. 

TTK m.511 hükmü, şirket ortaklarının yatırım yapmasına teşvik edilmesi ve bir yanda da ortağın mali durumunun korunmasıdır. Ancak, hazırlık dönemi faizinin ödenmesi için; esas sözleşmede düzenlenmiş olması ve Türkiye Muhasebe Standartlarına (TMS) uygun olarak ödenmesi gerekir. 

Şirkete sermaye artırımla katılacak yeni ortak da özellikli varlığın maliyetine katlanması şartıyla, söz konusu yatırım şirkete dahil olana kadar hazırlık faizi alma hakkına sahiptir. 

Haksız Alınan Kazancın İadesi Davası (TTK m. 512 & m. 513)

Şirketin hakimiyetini elinde bulunduran yöneticilerin kendi lehine yüksek miktarda mali hak tanınması yönünde karar alması mümkündür. 

Özellikle yönetim kuruluna yüksek miktarlarda ücret, kazanç payı veya huzur hakkı gibi ödenmesi, şirket ortaklarının alacağı kar payını etkilemektedir. 

Şirket ortaklara veya yönetim kurulu üyelerine, şirketin mal varlığından olması gerektiğinden fazla bir maddi menfaat sağlanmışsa, bunun geri iadesi için dava açmak mümkündür. 

Şirket Tesislerinden Yararlanma Hakkı

Şirketlerin spor tesisi, plaj veya kaplıca gibi tesislerin olması mümkündür. TTK’da düzenlenmemiş ve yasal zorunluluk olmamakla beraber, esas sözleşmeyle şirket ortaklarına indirim veya öncelik hakkı gibi haklar tanınması mümkündür. 

Pay Sahiplerinin Yönetsel Hakları

Şirket yönetimi için yönetim kurulu oluşturulur ve şirket bu yöneticiler tarafından idare edilir. Şirket ortaklarının yönetsel hakları ise, şirketin yönetimine katılım sağlaması ve şirketin nasıl yönetildiği hakkında bilgi sahibi olmasını ifade etmektedir. 

Bu haklara kişisel haklar denilmekte olup, TTK kapsamında tanınan haklar şunlardır:

• Genel Kurula Katılma ve Oy Kullanma Hakkı: Toplantılarda söz alma, soru sorma ve görüşülen konularda oy kullanma hakkıdır. 

• Bilgi Alma ve İnceleme Hakkı: Şirket finansalları ve defterleri üzerinde denetim yetkisidir. 

• İptal Davası Açma Hakkı: Hukuka aykırı genel kurul kararlarını yargıya taşıma imkanıdır. 

Genel Kurula Katılma 

Anonim şirketlerde genel kurula katılma hakkı; müktesep (kazanılmış) bir haktır, herhangi bir şekilde sınırlandırılamaz veya kaldırılamaz. 

Ortak, oy hakkından yoksun olsa bile genel kurula katılabilir. 

Anonim şirketlerde genel kurulun nasıl yapılması gerektiği hakkında Anonim Şirket Genel Kurul Toplantısı Usul ve Esasları içeriğimizi inceleyebilirsiniz. 

Genel Kurulda Oy Kullanma Hakkı

TTK m. 434/2 hükmünde “oysuz pay olmaz” ilkesini düzenlemiş olup, payın karşılık geldiği sermaye ne olursa olsun oy hakkına sahip olacağını düzenlemiştir. 

Halka açık şirketlerde ise mülga SPK m14/A hükmünde oydan yoksun paylar çıkarabileceği düzenlenmekteydi. Kaldırılan hüküm yerine,  VII-128.1 Sayılı Pay Tebliği kapsamında halka açık şirketlerde  “Katılma intifa senedi (KİS)” ihraç edilebileceği düzenlenmiştir. 

Bilgi Alma ve İnceleme Hakkı (TTK m. 437)

Pay sahibinin bilgi alma ve inceleme hakkı, şirketin nasıl yönetildiği, iktisadı durumu ve geleceği hakkında bilgi sahibi olmasını kapsamaktadır. Bu hak, devredilemez ve herhangi bir şekilde kaldırılamaz. 

Bilgi alma hakkı, : olağan genel kuruldan en az 15 gün önce, şirket defter ve belgelerin şirket merkezi veya şubesinde hazır edilmesiyle kullanılır. 

Pay sahibinin inceleme hakkı için ise, genel kurulun açık izni veya yönetim kurulunun kararı ile mümkündür. Bilgi alma ve inceleme talebi haksız reddedilen ortak, ret tarihinden itibaren 10 gün içinde) şirket merkezinin bulunduğu yer asliye ticaret mahkemesine başvurabilir.

Genel Kurul Kararlarına Karşı İptal Davası Açma Hakkı

Genel kurul toplantısında hakları ihlal edilen pay sahipleri, toplantı tarihinden itibaren 3 ay içerisinde genel kurulun iptali davası açması mümkündür. Dava, şirket merkezinin bulunduğu yerdeki asliye ticaret mahkemesinde açılmaktadır.   

Pay sahibinin genel kurul kararının iptali davasını açabilmek için toplantıya katılmış ve olumsuz oyunu toplantı tutanağına geçirmiş olası gerekir. 

TTK m.446 uyarınca, pay sahibinin genel kurula katılımı haksız olarak engellenmiş veya genel kurul usulüne uygun yapılmaması sebebiyle pay sahibi toplantıya katılım sağlayamamışsa, yine dava açma hakkı vardır. 

Ancak, burada Yargıtay kararları uyarınca etki kuralının ispat edilmesi gerekir. Yani, pay sahibi toplantıya katılmış ve olumsuz oy kullanmış olsaydı, yeterli karar nisabı sağlanamadığı için iptali istenen karar alınamayacak olması gerekir. Konu hakkında detaylı bilgi için Anonim Şirketlerde Genel Kurul Kararlarının İptali adlı makalemizi inceleyebilirsiniz. 

Şirket ortakları, ayrıca yönetim kurulu kararlarının da iptalini mahkemeden istemesi mümkündür.  Hukuka ve kanuna aykırı yönetim kararlarının iptalinin nasıl sağlanacağı hakkında Anonim Şirketlerde Yönetim Kurulu Kararlarının İptali adlı makalemizi inceleyebilirsiniz.

Anonim Şirket Pay Sahiplerinin Temel Yükümlülükleri

Anonim şirketler bir sermaye şirketi olup, ortakların taahhüt etmiş oldukları sermayeyi ödemekle yükümlüdür. 

Şirketin şahsi borcundan dolayı ortakların sorumluluğu bulunmamakta, ancak kamu borçları bunun istisnasını oluşturmaktadır. Bununla birlikte şirkete sadakat yükümlülükleri vardır. 

Konu hakkında detaylı bilgi için Anonim Şirketlerde Ortakların Sorumluluğu başlıklı kapsamlı makalemizi ziyaret edebilirsiniz.

Sonuç

TTK ve SPKn kapsamında anonim şirketlerde, her pay sahibinin temel hakları bulunmaktadır. Her şirket ortağı kar payı alma, bilgi ve inceme hakkı, genel kurula katılma gibi kanundan haklarını kullanabilmektedir. 

Bununla birlikte, şirket yöneticilerin azınlıkta kalan ortaklarının haklarını ihlal etmesini önlemek için azınlık pay sahiplerine özel haklar tanınmıştır. Azınlık pay sahipleri, sermayenin en az %10’nu (halka açık şirketlerde %5) temsil eden pay sahipleridir. 

Azınlık pay sahiplerinin; genel kurul çağrı usullerinden finansal tabloların ertelenmesine, rüçhan haklarının korunmasından haklı sebeple fesih ve özel denetçi atanması gibi birçok hakkı mevcuttur. 

Şirket yöneticilerin kendi lehine ve azınlıkta kalan pay sahiplerinin aleyhine karar alması mümkündür. Bu durumda pay sahiplerinin birçok dava ile talep hakkı mevcuttur. 

Ortaklık uyuşmazlıklarının çözümünde uzman bir anonim şirket avukatı ile çalışmak hayati önem taşır. Haklarınızı yasal zeminde korumak ve kurumsal risklerinizi yönetmek için SK Hukuk & Danışmanlık ile iletişime geçebilirsiniz.