Anonim Şirketlerde Rüçhan Hakkı

Anonim şirketlerde rüçhan hakkı, şirketin bedelli sermaye artırımı yapması halinde pay sahibinin öncelikli olarak pay edinme hakkıdır. Şirketin finansman kaynağını karşılamak veya yeni yatırımlar yapmak için dış kaynaklardan sermaye edinmektedir. 

Türk Ticaret Kanunu (TTK) m.461 düzenlenen rüçhan hakkı, sermaye artırımlarda pay sahiplerinin şirketteki sermaye oranı ve oy hakkının korunması için getirilmiş bir düzenlemedir. 

Bu içerikte; rüçhan hakkı nedir, rüçhan hakkı bedelli sermaye artırımı süreçlerinde nasıl kullanılır, rüçhan hakkının kısıtlanması şartları ve hakkın kullanılmaması durumunda ortaya çıkacak hukuki sonuçlar hakkında bilgi verilecektir. 

Rüçhan Hakkı Nedir?

Rüçhan hakkı, kelime olarak “üstün, öncelik” anlamanı taşımakta olup, şirkette yeni çıkarılan paylarda ortakların öncelik hakkını ifade eder. 

Her pay sahibinin, şirkette temsil etmiş olduğu sermaye oranına bakılmaksızın, yeni çıkarılan paylarda öncelikli satın alma hakkına sahiptir. 

Anonim şirketlerde pay sahiplerinin hakları arasında yer alan rüçhan hakkının başlıca özellikleri şunlardır:

• Nispi Bir Haktır: Yalnızca şirketin dış kaynaklardan sermaye artırım yapması halinde söz konusudur.

• Soyuttan Somuta Dönüşme: Sermaye artırımı kararı öncesinde soyut bir imkân olan rüçhan hakkı; genel kurulun veya kayıtlı sermaye sisteminde yönetim kurulunun sermaye artırım kararı almasıyla birlikte şirkete karşı ileri sürülebilir somut bir alacak hakkına dönüşür.

• Oransallık İlkesi: Her pay sahibi, sermayedeki mevcut payının itibari değer oranına göre yeni pay edinme hakkına sahiptir.

• Sınırlandırabilir: Anonim şirketlerde rüçhan hakkı, mutlak müktesep hak değildir. Haklı sebeplerin varlığı halinde sınırlandırabilir. 

Rüçhan Hakkı ile Önalım (Şufa) Hakkı Arasındaki Fark

Rüçhan hakkı ile önalım hakkı uygulamada sıklıkla karıştırılmaktadır. Önalım hakkı, mevcut ortakların elindeki payları üçüncü kişilere satması halinde diğer ortaklara tanınan önceliktir. 

Rüçhan hakkı ise mevcut paylar üzerinde değil, yalnızca sermaye artırımı neticesinde yeni çıkarılan paylar üzerinde kullanılabilir.

Rüçhan Hakkı Hangi Durumlarda Kullanılır?

Anonim Şirketlerde Sermaye Artırımı adlı içeriğimizde detaylarını inceleyebileceğiniz üzere, sermaye artırımının birden fazla yöntemi bulunmaktadır. 

Ancak pay sahibinin yeni paylarda öncelik (rüçhan) hakkı her sermaye artırımı türünde söz konusu olmaz. Sermaye artırım türüne göre rüçhan hakkı veya bedelsiz pay edinme hakkı doğar:

• Dış Kaynaklardan (Bedelli) Sermaye Artırımı: Rüçhan hakkı yalnızca dış kaynaklardan sermaye taahhüdü, bedelli sermaye artırımı, yapılması durumunda kullanılır. Şirkete yeni paylar oluşturulması ve bu payların şirket ortakları dışında üçüncü kişilere devredilmesi planlanmalıdır. Kısacası şirkete dışarıdan nakdi veya ayni kaynak girişi sağlandığında söz konusu olur.  

• İç Kaynaklardan (Bedelsiz) Sermaye Artırımında Durum: Şirketin iç kaynaklarından yapılan sermaye artırımlarında rüçhan hakkı söz konusu olmaz. Burada şirket ortaklarının bedelsiz pay edinme hakkı vardır. Çünkü iç kaynaklı artırım tescil edildiğinde mevcut ortaklar yeni çıkarılan bedelsiz payları kendiliğinden iktisap ederler. Konu hakkında detaylı bilgi için  Anonim Şirketlerde Bedelsiz Pay Edinme Hakkı adlı makalemizi inceleyebilirsiniz. 

Bedelli Sermaye Artırımında Rüçhan Hakkı Kullanım Süreci

Şirket tarafından bedelli sermaye artırım kararı vermesi halinde rüçhan hakkına yönelik hukuki süreç şu şekilde işler:

1.Adım: Sermaye Artırım Kararının Alınması

Esas sermaye sisteminde genel kurul, kayıtlı sermaye sisteminde ise yönetim kurulu, sermaye artırımı konusunda karar alır. Rüçhan hakkı sınırlandırılmak isteniyorsa bu esnada ona ilişkin de karar alınması gerekir. 

Sermaye artırım karar organları, Bakanlık temsilcisi ve tescil prosedürleri için anonim şirketlerde sermaye artırımı rehberimizi ziyaret edebilirsiniz.

2.Adım: Yönetim Kurulu Kararı ve TTSG İlanı

Yönetim kurulu, sermaye artırım kararı sonrasında rüçhan hakkının kullanım usul ve şartı yönünde karar alır. TTK m.461/3 uyarınca kararda şu şekilde olmalıdır:

• Pay sahiplerine rüçhan hakkının kullanımı için en az 15 günlük süre tanınır,

• Rüçhan hakkının kullanılacağı başlama ve bitiş tarihleri yer alır,

• Hakkın kullanılacağı yerler, şirket banka hesap numaraları ve ibraz edilecek belgeler belirtilir.

Yönetim kurulu tarafından belirlenen en az 15 günlük süre hak düşürücü niteliktedir. Yönetim kurulu rüçhan hakkına ilişkin kararı TTSG’de ilan edilir. İlanla birlikte rüçhan hakkının kullanım süresi başlar. 

Ayrıca internet sitesi açma yükümlülüğü bulunan şirketlerde en geç 5 gün içinde web sitesinde, halka açık şirketlerde ise Kamuyu Aydınlatma Platformu'nda (KAP) duyurulur. 

3.Adım: Pay Sahibinin Rüçhan Hakkını Kullanması veya Devretmesi

Yönetim kurulunun rüçhan hakkına yönelik TTSG ilanından sonra pay sahibi; rüçhan hakkını kullanabilir, kupon olarak devredilebilir veya bu hakkını kullanmaktan vazgeçebilir. 

Pay sahibine tanınmış bir hak olup, kullanması zorunlu değildir. 

4.Adım: Kullanılmayan Rüçhan Hakkının Diğer Ortaklara veya 3. Kişilere Satışı

Pay sahibi rüçhan hakkını kullanmadığı durumunda arta kalan bir pay söz konusudur. Yönetim kurulu, artan payları öncelikle bunları satın almak isteyen diğer mevcut ortaklara payları oranında teklif etmek zorundadır. 

Yönetim kurulu, artan payları öncelikle bunları satın almak isteyen diğer mevcut ortaklara payları oranında teklif etmek zorundadır. Nihai olarak satılmayan paylar itfa edilir. 

Rüçhan Hakkı Nasıl Kullanılır?

Rüçhan hakkının kullanım usulü TTSG’de ilan edilen yönetim kurulu kararında yer almaktadır. 

Pay sahibi tek taraflı beyanıyla bu hakkını kullanmaktadır, ayrıca şirketin kabul kararına ihtiyaç yoktur.  Pay sahibi aşağıdaki haklardan birini kullanabilir.

Yeni Pay Alma Hakkı

Pay sahibi, 15 günlük süre içinde şirkete veya belirlenen banka şubelerine başvurarak iştirak taahhütnamesini imzalar. 

Ortak, iştirak taahhütnamesini imzalayıp yeni pay bedelini (en az %25'i tescil öncesinde bankaya bloke edilerek) öder.

En çok sorulan sorulardan biri de pay üzerinde intifa hakkı olanların yeni pay alma hakkı olup olmadığıdır. 

Yeni pay alma hakkı, ana payın bir semeresi değil, kök payın bir parçasıdır. Bu sebeple, rüçhan hakkını kullanma yetkisi münhasıran pay sahibine aittir.

Rüçhan Hakkının Devredilmesi

TTK m.461/4 hükmü; “Rüçhan hakkı devredilebilir.” Şeklinde düzenlemiştir. Aynı maddenin beşinci fıkrası da şu şekilde düzenlemiştir;

“Şirket, rüçhan hakkı tanıdığı pay sahiplerinin, bu haklarını kullanmalarını, nama yazılı payların devredilmelerinin esas sözleşmeyle sınırlandırılmış olduğunu ileri sürerek engelleyemez.”

Sermaye artırımdan sonra rüçhan hakkı şirkete yönelik bir alacak hakkına dönüşür. Pay sahibi bu alacak hakkını, yani yeni pay alma hakkını, üçüncü kişilere devretmesi mümkündür. 

Devir işlemi, TBK m. 183 uyarınca alacağın temliki niteliğindedir. Yeni pay alma hakkını devralan kişin, pay sahibinin şirkete karşı haklarını devralır. Pay sahibiyle aynı şart ve koşullarda pay talep etme hakkına sahiptir.

Rüçhan hakkını devrederken sözleşmesel bağlama dikkat edilmesi gerekir. Yeni pay alma hakkı, mevcut diğer ortaklara devredilmesi halinde bağlam kuralları ileri sürülemez. 

Ancak, rüçhan hakkını dışarıdan devren satın alan 3. kişiler bakımından şirket esas sözleşmesindeki bağlam engeli ileri sürmesi mümkündür. 

Hisselerin ve rüçhan kuponlarının devir usulleri hakkında tüm teknik ayrıntılara anonim şirketlerde hisse devri başlıklı incelememizden ulaşabilirsiniz.

Rüçhan Hakkı Kullanmanın Avantajları

Pay sahibinin rüçhan hakkını kullanmasının başlıca avantajları şunlardır: 

• Sermaye ve Mülkiyet Oranının Korunması: Şirketteki hisse oranının (örneğin %20) sermaye artırımı sonrasında düşmesini engeller. 

• Oy Gücünün ve Yönetim Etkinliğinin Sürdürülmesi: Azınlık haklarının kullanma yetkilerini ve genel kurulda oy hakkını korur. 

• Hisse Değer Kaybının (Sulandırılmanın) Önüne Geçilmesi: Yeni çıkarılan payların düşük ihraç bedeliyle 3. kişilere satılması halinde mevcut payların borsa veya kâra katılım değerinde yaşanacak kayıplar engellenmiş olur. 

• Şirketin Yabancılaşmasının Önlenmesi: Şirkete farklı üçüncü kişilerin girişi engellenir.  

Rüçhan Hakkı Kullanılmazsa Ne Olur?

Bu hakkın kullanılması yasal bir zorunlu değildir, pay sahibi kullanmama yönünde irade gösterebilir. Peki, rüçhan hakkı kullanılmazsa ne olur?

• Hakkın Düşmesi: Verilen süre içerisinde kullanılmadığı takdirde rüçhan hakkı kendiliğinden düşer. 

• Kullanılmayan Payların Akıbeti: Pay sahibi tarafından kullanılmayan rüçhan hakkı, ilk önce mevcut diğer ortaklara teklif edilir. Diğer ortaklar tararafın kabul edilmesi halinde, kabul eden ortaklara pay satışı yapılır. Şirket ortakları tarafından kullanılmak istenilmemesi halinde üçüncü kişilere satışı yapılır.  

• Sermaye ve Oy Oranının Düşmesi: Pay sahibinin genel kurulda oy gücü düşer ve karşı payı hakkında azalma olur. 

Rüçhan Hakkının Sınırlandırılması veya Kaldırılması (TTK m. 461/2)

Rüçhan hakkının sınırlandırılması veya tamamen kaldırılması TTK m.461/2 hükmünde yer alan tüm şartların sağlanması halinde mümkündür:

Haklı Sebebin Varlığı

Rüçhan hakkı ancak haklı sebeplerin varlığı halinde kaldırılması mümkündür. Rüçhan hakkının sınırlandırılması keyfi biçimde yapılamaz. Haklı sebebin varlığına örnek olarak şunlar gösterilebilir:

• Şirketin halka açık hale gelmesi ve payların halka arz edilecek olması

• Birleşme veya devralma işlemleri

• Şirket çalışanların ortaklık bünyesine dahil edilmesi

• Yeni yatırımlar yapılacak olması,

• Şirket borçlarını kapatmak için dış kaynağa ihtiyaç olması

TTK m.461/2 uyarınca haklı sebep olarak gösterilen husus, hiç kimse haklı görülmeyecek şekilde yararlandırmamalı veya kimseyi zarara uğratmamalıdır.  

Yetkili Organ Kararı

 Rüçhan hakkının sınırlandırılması veya kaldırılması için, genel kurulda en az %60'ının olumlu oyu gereklidir. Burada karar nisabında dikkat edilmesi gereken iki husus vardır. Birincisi, sermayeyi temsil eden oylarla karar alınmaktadır, pay sahibi sayısı değil.

İkinci husus ise, toplantıda hazır olanlar değil, şirket sermayesini temsil eden en az %60 oy aranmaktadır. Bu kapsamda sermayenin %60’nı temsil eden pay sahipleriyle genel kurul yapılması halinde, tüm pay sahipleri olumlu oy kullanması gerekir.

Kayıtlı sermaye sisteminde ise yönetim kurulu kararı gereklidir.

Yönetim Kurulu Raporu

Yönetim kurulu, rüçhan hakkını sınırlandırılma veya kaldırma kararına istinaden rapor hazırlayıp, bunu tescil ve ilan etmelidir. 

Raporda; haklı sebebin ne olduğu, yeni payların primli veya primsiz çıkarılmasının sebeplerini ve primin nasıl hesaplandığını gösteren ayrıntılı bir şekilde yazılmalıdır. 

Rüçhan Hakkının Sınırlandırılması Kararının İptali

Haksız olarak rüçhan hakkının sınırlandırılması veya kaldırılması halinde pay sahibinin başvurabileceği hukuki yollar şunlardır:

• Esas Sermaye Sisteminde (Genel Kurul Kararları): Rüçhan hakkının kısıtlanması kararı %60 nisaba uyulmadan alınmışsa karar baştan itibaren batıldır (butlan) ve süreye tabi olmaksızın tespiti istenebilir. Nisap sağlandığı halde haklı sebep yoksa veya dürüstlük kuralı ihlal edilmişse, karar tarihinden itibaren 3 ay içinde Asliye Ticaret Mahkemesinde anonim şirketlerde genel kurul kararının iptali davası açılmalıdır.

• Kayıtlı Sermaye Sisteminde (Yönetim Kurulu Kararları): Kayıtlı sermaye sisteminde iste karar merci yönetim kuruludur. Haklı bir sebep olmadan sınırlandırma yapılması veya ortakları şirketten dışlama iradesi varsa, 1 ay içerisinde anonim şirketlerde yönetim kurulu kararının iptali davası açılması gerekir.

8. Bedelli ve Bedelsiz Sermaye Artırımında Rüçhan Hakkı Karşılaştırması

Sonuç

Anonim şirketlerde rüçhan hakkı, mevcut ortakların şirketteki sermaye oranlarını, oy güçlerini ve finansal yatırımlarını koruyan en temel kanuni kaledir. 

Dış kaynaklardan yapılan bedelli sermaye artırımlarında yönetim kurulunun en az 15 günlük kullanım süresini usulüne uygun ilan etmesi; rüçhan hakkının kısıtlandığı hallerde ise haklı sebebin varlığı ve %60 nisap kuralına titizlikle uyulması gerekir. 

Süreçlerin genel hukuki çerçevesi için anonim şirketlerde sermaye artırımı kılavuzumuzdan da faydalanabilirsiniz. 

Sermaye artırımı süreçlerinde rüçhan hakkınızın haksız yere kısıtlandığını veya usulsüz genel kurul kararlarıyla pay oranınızın düşürüldüğünü düşünüyorsanız, 3 aylık hak düşürücü iptal davası süreleri kaçırılmadan hareket edilmelidir. 

Sürecin usul kurgusu uzmanlık gerektirdiğinden tecrübeli bir anonim şirket avukatı ile çalışmak hak kayıplarını önleyecektir. Hukuki süreçlerinizi güvenle yönetmek için SK Hukuk & Danışmanlık ile iletişime geçebilirsiniz.