Anonim Şirketlerde Bilgi Alma ve İnceleme Hakkı

Anonim şirketlerde bilgi alma ve inceleme hakkı, şirketin nasıl yönetildiği, mali durumu ve gelecekteki durumu hakkında denetleme yetkisi veren bir haktır. Bu hak, 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun (TTK) m.392 hükmünde yönetim kurulu üyelerine ve 437 maddesinde de pay sahiplerine tanınmıştır. Şirket faaliyetlerinin denetime açık olması, hesap verebilir bir yönetim sağlanması hedeflenmiştir.

Pay sahipleri bilgi alma ve inceme hakkı kapsamında; şirketin ticari defter ve kayıtlarını inceleyebilir, gene kurulda soru sorabilir ve özel denetim isteyebilir.  Bilgi alma ve inceleme hakkı cevapsız bırakılır veya haksız olarak reddedilirse mahkeme aracılığıyla bu hakkın kullanılması mümkündür.

Bu içerikte; bilgi alma hakkının neleri içerdiğini, kullanım usulleri ve şirket tarafından kabul edilmemesi halinde hukuki yollar hakkında bilgi verilecektir. 

Bilgi Alma ve İnceleme Hakkının Hukuki Niteliği

Şirket ortaklarının bilgi alma hakkı, anonim şirketin bir TTK m.437/6 hükmü; “ Bilgi alma ve inceleme hakkı, esas sözleşmeyle ve şirket organlarından birinin kararıyla kaldırılamaz ve sınırlandırılamaz.” Şeklinde ifade etmiştir. Bu hak, vazgeçilemez nitelikte anonim şirketlerde pay sahiplerinin hakları arasında yer almaktadır. Yönetim kurulu üyeleri ve temsil ettiği sermayeye bakılmaksızın tüm pay sahipleri, şirket faaliyetleri hakkında bilgi edinme ve inceleme hakkına sahiptir. Bu hakkı ortadan kaldırılması, şarta bağlanması veya sınırlandırılması mümkün değildir. 

Pay Sahiplerinin Bilgi Alma ve İnceleme Hakkının Kapsamı

Pay sahiplerinin bilgi alma ve inceleme hakkını;  genel kurul öncesinde, genel kurul toplantısında ve genel kurul sonrası olmak üzere üç farklı yolla kullanması mümkündür.

Genel Kuruldan Önce İnceleme Hakkı (TTK m. 437/1)

Yönetim kurulu, genel kurul toplantısından en az 15 gün önce; Finansal tablolar, konsolide finansal tablolar, yönetim kurulunun yıllık faaliyet raporu, denetleme raporları ve yönetim kurulunun kâr dağıtım önerisini şirketin merkez ve şubelerinde pay sahiplerinin incelemesine hazır bulundurulur. Pay sahipleri bu bilgileri inceleyebilir ve gelir tablosuyla bilançonun bir örneğini alabilir.

Genel kurul öncesi hazır edilen finansal tablolar 1 yıl süreyle pay sahiplerinin incelenmesi için tutulur. Genel kurul toplantı öncesinde gerekli belgelerin hazır edilmemiş olması, toplantının doğrudan iptal sebebidir. 

Genel Kurul Sırasında Bilgi Alma Hakkı (TTK m. 437/2)

Her pay sahibi, genel kurul toplantısında yönetim kurulundan şirketin faaliyetleri hakkında ve denetçilerden de denetimin nasıl yapıldığı ve sonuçları hakkında bilgi alma hakkına sahiptir. Yönetim kurulu, şirketin mevcut mali durumu, mevcut işleyiş ve planlanan yatırımlar hakkında bilgi vermek zorundadır. 

Yönetim kurulunun şirket işleri hakkında pay sahibine bilgi vermesi “hesap verme” olarak nitelendirilmektedir. Pay sahipleri şirketin faaliyetleri hakkında doğru bilgilenme hakkına sahiptir. Verilen bilgiler yeterli düzeyde ve gerçeği yansıtmalıdır. 

Herhangi bir pay sahibine şirket dışında bir konu konu hakkında bilgi verilmişse, aynı bilgi diğer pay sahiplerine de verilmesi zorunludur. TTK m.437/3 uyarınca şirket sırları gerekçesiyle reddedilmesi mümkün değildir. 

Genel Kuruldan Sonra Defter ve Yazışmaları İnceleme Hakkı (TTK m. 437/4) 

Anonim şirket pay sahipleri, genel kurul sonrasında veya şirket nezdinde ticari defter ve yazışmaları inceleme hakkına sahiptir. Ancak bu hakkın kullanılabilmesi için TTK m.437/4 şu şartların sağlanması gerekir: 

• Yetersiz Bilgilendirme veya İnceleme İhtiyacı: Genel kurul toplantısında sorulan sorulara tatmin edici ve yeterli yanıt alınamamış olması veya konusu belirtilerek yönetim kurulundan inceleme talep edilmiş olması gerekir.

• Somut Konu ve Soruyla Sınırlı Olma: İnceleme hakkı şirketin tüm evrakını kapsamaz; sadece pay sahibinin sorduğu soruyu veya bilgi talep ettiği konuyu doğrudan ilgilendiren kısımlarla sınırlıdır. 

• Genel Kurul veya Yönetim Kurulu İzni: Ticari defter ve yazışmaların incelenebilmesi için Genel Kurulun açık onayı veya Yönetim Kurulunun bu hususta alacağı karar gereklidir. 

Pay Sahibinin Bilgi Alma Hakkının Sınırı

TTK m. 437/3 hükmü pay sahibinin bilgi alma ve inceleme hakkında yasal sınır düzenlemiştir. Yönetim kurulu, kendisine bilgi alma talebini şirket sırlarının açıklanacağı veya korunması gereken diğer şirket menfaatlerinin tehlikeye girebileceği gerekçesiyle reddedilebilir.

Ancak, pay sahibinin bilgi alma hakkının istisna halinin kötü niyetli olarak kullanılmaması gerekir. Her bilginin “ticari sır” olarak nitelendirilmesi mümkün değildir. Olası bir bilgi alma hakkı davasında, ticari sır nedeniyle bilginin verilmediğinin ispatı şirkete aittir. 

Bilgi alma ve inceleme hakkı mutlak ve sınırsız değildir. TTK m. 437/3 uyarınca bilgi verilmesi; sadece istenilen bilgi verildiği takdirde şirket sırlarının açıklanacağı veya korunması gereken diğer şirket menfaatlerinin tehlikeye girebileceği gerekçesiyle reddedilebilir. 

Pay sahibine ticari sır nedeniyle bilgi vermemenin istisnası da eşit işlem ilkesidir. Şöyle ki;  Pay sahiplerinden herhangi birine pay sahipliği sıfatı dolayısıyla genel kurul dışında bir konuda bilgi verilmişse, diğer bir pay sahibinin istemde bulunması üzerine aynı bilgi gündemle ilgili olmasa bile aynı kapsam ve ayrıntıda verilmek zorundadır. Şirket sırrı gerekçesiyle pay sahibine bilgi verilmemesi mümkün değildir. Burada pay sahipleri arasında eşitlik ilkesi gereği, diğer pay sahibiyle paylaşılan bilginin, sorunun muhatabına verilmesi gerekir. 

Anonim Şirketlerde Yönetim Kurulu Üyelerinin Bilgi Alma ve İnceleme Hakkı (TTK m. 392)

TTK m.392 hükmü yönetim kurulu üyelerinin bilgi alma ve inceleme hakkını düzenlemiş ve pay sahibine nazaran daha geniş haklar tanınmıştır. Nitekim, şirketi yöneten kişilerin şirket hakkında her türlü bilgiye sahip olması gerekir. Yönetim kurulu üyeleri şirketin tüm iş ve işlemleri hakkında bilgi isteyebilir, soru sorabilir ve inceleme yapabilir.

Hakkın Kapsamı 

TTK m.473/3 uyarınca, şirket sırrı gerekçesiyle pay sahibine bilgi verilmemesi mümkünken, yönetim kurulu üyelerine bilgi verilmesinde şirket sırrı gerekçesine dayanılamaz. Yönetim kurulu üyeleri, şirkete ait defter ve kayıtları, yazışmaları yönetim kurulu toplantısında inceleme hakkına sahiptir. 

Yönetim kurulu üyesinin, yönetim kurulu toplantısı dışında ticari defter ve kayıtlarını incelemek istediğinde de yönetim kurulu başkanının iznine tabidir. 

Yönetim kurulu üyesi, görevini yerine getirebilmek amacıyla şirkete ait herhangi bir defter, defter kaydı, sözleşme, yazışma veya belgenin yönetim kuruluna getirilmesini talep edebilir. Yönetim kurulu üyesine karşı "şirket sırrı" gerekçesi ileri sürülemez. Bu hak emredici nitelikte olup esas sözleşmeyle dahi kısıtlanamaz veya kaldırılamaz. 

Yönetim kurulu üyesi, toplantı dışında ticari defter ve belgeleri incelemesi ise yönetim kurulu başkanının onayına bağlıdır. YK başkanı, bu talebi reddetmesi halinde, bu talep 2 gün içinde yönetim kurulunda görüşülür. Yönetim kurulunun toplanmaması veya toplantının reddedilmesi halinde ilgili üye, mahkeme başvurma hakkı vardır. 

Pay Sahibi ile Yönetim Kurulu Üyesinin Bilgi Alma Hakkı Karşılaştırması

Bilgi Alma ve İnceleme Davası (TTK m. 437/5)

Pay sahibinin bilgi alma ve inceleme hakkı reddedilmiş veya cevapsız bırakılmışsa mahkemeye başvurarak bu hakkın kullanması mümkündür. Mahkemenin vereceği karar eda hükmü niteliğindedir. Pay sahibinin  istediği bilgilerin verilmesi, defter ve belgelerin incelenmesi yönünde karar verilmektedir. Yani, bilgi alma hakkı ihlal edilmiş şeklinde tespit değil, doğrudan şirkete bilgi verme veya inceletme konusunda yükümlülük yüklemektedir.

Bilgi alma ve inceleme hakkı davası, basit yargılama usulüne tabi olup, mahkemenin vereceği karar kesindir. İstinaf veya Yargıtay aşamaları yoktur.  Yargıtay 11. Hukuk Dairesi’nin buna ilişkin kararı mevcuttur;

“"TTK'nın 437/5. maddesi uyarınca bilgi alma ve inceleme istemine ilişkin olarak Asliye Ticaret Mahkemesince verilen kararlar kesin nitelikte olup, bu kararlara karşı kanun yoluna başvurulması mümkün değildir." (Yargıtay 11. HD., T. 27.12.2021, E. 2021/8699, K. 2021/7381; Yargıtay 11. HD., T. 14.02.2018, E. 2017/7039, K. 2018/1085).”

Dava Şartları ve Yargılama Süreci

Bilgi alma ve inceleme davası açılmadan önce şu şartlar ve yargılama usullerine dikkat edilmesi gerekir:

• Talep Konusu: Belirli bir konu hakkında reddedilen bilgi olmalı, yani dava konusu somutlaştırılmalıdır. “Geçmiş dönem alım-satımlar hakkında bilgi alma” şeklinde geniş bir talep konusu yapılmamalıdır. 

• Dava Açma Süresi: Reddi izleyen 10 gün içinde; talebin cevapsız bırakılması veya ertelenmesi hallerinde ise makul bir süre içinde açılmalıdır. 

• Görevli ve Yetkili Mahkeme: Şirket merkezinin bulunduğu yerdeki Asliye Ticaret Mahkemesi. 

• Davalı Taraf: Dava doğrudan şirkete yönetilmesi gerekir. 

• İspat Yükü: Davayı açan pay sahibi genel kurulda bir bilgi alma talebinin olduğunu ve bunun reddedildiği ispat etmesi gerekir. Pay sahibi, bilgi alma hakkını kullanmak istediği ispat ederse, bu bilginin ticari sır veya başka sebeple reddetme gerekçelerini davalı şirket ispat etmelidir. Ancak, pay sahibi genel kurul dışında bir pay sahibine verilen bilginin kendisine verilmediğini iddia ediyorsa bu iddiasını ispatlamalıdır. 

Mahkeme Kararına Rağmen Bilgi Alma ve İnceleme Hakkı Kullandırılmazsa Ne Yapılır?

Mahkemenin vermiş olduğu karara rağmen şirket yöneticileri tarafından bu hak kullandırılmıyorsa ilamlı icra takibi başlatılması mümkündür. İlamlı icra takibine rağmen şirket yöneticileri karara direnmesi halinde İİK m.343 maddesi şikayet edilmelidir. İİK m.345 uyarınca şirket yönetim kurulu üyelerine 3 aya kadar tazyik hapsi verilir

Bilgi Alamayan Ortakların Başvurabileceği Diğer Hukuki Yollar

Bilgi ve inceleme hakkı genellikle bir kar payının ödenmesi veya gerektiğinden çok az ödenmesi halinde gündeme gelmektedir. Şirket çoğunluğunu elinde bulunduran ortaklar azınlıkta kalan pay sahiplerini şirketten dışlama meyillindelerdir. Bu duruma pay sahibi şirketten bilgi alma hakkını kullanmaktadır. 

Şirketten bilinçli olarak uzaklaştırılan ve bilgi alamayan ortakların başlıca başvuracakları hukuki yollar ise şu şekildedir: 

• Özel Denetçi Tayini İstemi (TTK m. 438): Bilgi alma hakkı daha önce kullanılmış ancak tatmin edici bilgi alınamamışsa, belirli olayların denetlenmesi için mahkemeden özel denetçi atanması talep edilebilir. Ancak, bu azınlık pay sahiplerine tanınmış bir dava hakkıdır.  Detaylar için anonim şirketlerde azınlık hakları rehberimizi inceleyebilirsiniz. 

• Haklı Sebeple Fesih Davası (TTK m. 531):  Bilgi alma hakkının sistematik olarak ihlal edilmesi ve kar payının dağıtılmaması, ortaklık ilişkisini zedelemektedir.  Bu durumda şirketin haklı nedenle feshini talep etmek mümkündür.  Ayrıntılı bilgi için anonim şirketlerde haklı sebeple fesih davası makalemizi okuyabilirsiniz. 

• Yönetim Kurulu Üyelerinin Sorumluluğu (TTK m. 553): Bilançonun sahte düzenlenmesi veya bilerek yanlış bilgi verilmesi durumunda yöneticilerin şahsi malvarlıklarına karşı tazminat davası açılabilir.

Sonuç

Anonim şirketlerde bilgi alma ve inceleme hakkı pay sahiplerine ve yönetim kurulu üyelerine tanınmış bir haktır. Yönetim kurulu üyelerin bu hakkı pay sahiplerine nazaran daha geniş tutulmuştur. 

Pay sahibine verilecek bilgiler ticari sır gerekçesiyle reddedilme ihtimali varken, yönetim kurulu üyelerine tüm bilgilerin paylaşılması zorunludur. 

Pay sahibinin bu hakkı ihlal edildiğinde 10 günlük hak düşürücü dava süresi içerisinde dava yoluna başvurulması gerekir. 

Şirketler hukukundaki usul işlemleri ve hak düşürücü sürelerin yönetimi profesyonel bir yaklaşım gerektirir. Şirket içi uyuşmazlıkların yönetilmesi ve dava süreçlerinin takibi için tecrübeli bir anonim şirket avukatı ile çalışmak büyük önem taşır. 

Hukuki haklarınızı korumak için SK Hukuk & Danışmanlık ekibiyle iletişime geçebilirsiniz.