Anonim Şirketlerde Azınlık Hakları (Özel Talep ve Dava Hakları)

Anonim şirketlerde azınlık hakları, sermayenin en az %10’nu (halka açık şirketlerde %5) temsil eden paylara tanınmış özel haklardır. Şirket çoğunluğunu elinde bulunduran yöneticilerin yetkilerini kötüye kullanmasının engellenmesi amacıyla azınlık pay sahiplerine özel haklar tanınmıştır. 

Genel kurula çağırma veya yapılacak genel kurula madde ekletme hakkı, özel denetim isteme bunların başındadır.

Bununla birlikte pay sahibinin temsil ettiği sermaye oranına bakılmaksızın, bilgi alma ve inceleme hakkı mevcuttur. 

Şirkette sermaye oranına bakılmaksızın her ortağın sahip olduğu temel mali ve yönetsel hakları tüm detaylarıyla incelediğimiz ana rehberimize Anonim Şirketlerde Pay Sahiplerinin Hakları adlı içeriğimizi inceleyebilirsiniz. 

Bu içerikte; anonim şirketlerde azınlık haklarının neler olduğu ve nasıl kullanıcılığı hakkında bilgi verilecektir. 

Anonim Şirketlerde Azınlık Pay Sahibi Nedir? 

Anonim şirketlerde azınlık pay sahipleri, şirket sermayesinin halka kapalı ortaklıklarda en az %10'unu, halka açık ortaklıklarda ise en az %5'ini temsil eden pay sahipleridir. 

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu (TTK)’da azınlık haklarının kullanılabilmesi için sermaye şartının sağlanması gerekir. 

Tek bir ortağın ilgili sermaye oranına sahip olması yeterli olduğu gibi, bu oranları tek başına sağlayamayan birkaç ortağın bir araya gelerek gerekli yasal nisabı birlikte sağlaması mümkündür. 

TTK kapsamında düzenlenen anonim şirketlerde azınlık hakları şunlardır:

• Genel Kurulu Toplantıya Çağırma ve Gündeme Madde Ekletme: Şirket yönetimini olağanüstü toplantıya zorlama veya gündemi belirleme hakkıdır.

• Haklı Sebeplerle Şirketin Feshi Davasını Açma: Ortaklığın çekilmez hale gelmesi durumunda fesih veya pay bedelinin ödenerek çıkma talebidir.

• Finansal Tabloların Müzakeresini Erteleme: Şirket finansallarının detaylı incelenebilmesi için genel kurul görüşmelerini 1 ay durdurma yetkisidir.

• Özel Denetçi Atanmasını Talep Etme: Şirketteki belirli şüpheli olayların bağımsız bir denetçi eliyle incelenmesini isteme hakkıdır.

• Denetçinin Değiştirilmesini Talep Etme: Tarafsızlığından şüphe edilen denetçinin mahkeme kararıyla görevden alınmasıdır.

• Yönetim Kurulunda Temsil Edilme ve Aday Gösterme: Esas sözleşme taahhüdüyle yönetim organında doğrudan temsilci bulundurma gücüdür.

• Nama Yazılı Pay Senetlerinin Basılmasını İsteme: Baskı mekanizmalarını önlemek amacıyla payların senede bağlanmasını talep etme hakkıdır.

• Sorumluların İbrasını Engelleme: Kurucu ve yöneticilerin kuruluştan ve sermaye artırımından doğan sorumluluklarının kaldırılmasını bloke etme yetkisidir.

Genel Kurulu Toplantıya Çağırma ve Gündeme Madde Ekletme Hakkı (TTK m. 411- 412)

Anonim şirketlerde sermayenin en az %10’nu temsil eden pay sahiplerinin genel kurulu toplantıya çağırma, toplantı yapılacaksa gündeme madde ekleme hakkı mevcuttur. 

Azınlık pay sahiplerinin bu hakkını kullanma süreci şu şekildedir:

• Toplantıya Çağırma Hakkı: Azınlık pay sahipleri, toplantı yapılma isteğinin sebep ve gerekçelerini yazılı olarak yönetim kuruluna noter aracılığıyla iletir. Yönetim kurulunun 7 gün içerisinde cevap vermesi gerekir. Yönetim kurulu talebi kabul ederse, en geç 45 gün içerisinde toplantıyı yapması gerekir. 

• Gündeme Madde Ekleme Talebi: Azınlık pay sahipleri bu talebi yine yönetim kuruluna iletmelidir. Taleple birlikte Türkiye Ticaret Sicili Gazetesi’nde (TTSG) yayınlanmasına ilişkin ilan ücretinin ödenmesi gerekir. 

• Mahkeme Yoluyla Toplantı Yapılması: Yönetim kurulu talebi kabul etmez veya 7 gün içerisinde cevap vermezse azınlık pay sahipleri, şirket merkezinin bulunduğu yerdeki Asliye Ticaret Mahkemesi’ne başvurabilir. Mahkeme dosya üzerinden yapacağı inceleme neticesinde talebi haklı bulursa, çağrıyı yapmak ve gündemi düzenlemek üzere kesin olarak bir kayyım atar. Mahkemenin bu kararı kesindir.

Haklı Sebeplerle Şirketin Feshi Davası Açma Hakkı (TTK m. 531)

Şirket çoğunluğu elinde bulunan ortakların azınlık pay sahiplerinin haklarını ihlal etmesi ve ortaklık ilişkisinin çekilmez hale gelmesi durumunda  Anonim Şirketlerde Haklı Sebeple Fesih Davası açılması mümkündür. 

Anonim şirketin fesih davası, sermayenin en az %10'una (halka açık şirketlerde %5'ine) sahip olmak gerekir. Dava, şirket merkezinin bulunduğu yerdeki asliye ticaret mahkemesinde açılır.

Davanın türünün adında da yer alan "haklı sebep" kavramı kanunlarımızda açıklanmamıştır.  Ancak Yargıtay kararlarına göre genel olarak şu durumlar haklı sebep kabul edilmektedir:

• Şirketin sürekli zarar etmesi,

• Ortaklar arasında çözülemeyen ciddi anlaşmazlıklar yaşanması,

• Azınlığın bilgi alma ve inceleme hakkının kısıtlanması,

• Genel kurul toplantılarının yapılmaması,

• Şirket kaynaklarının çoğunluk tarafından kötüye kullanılması,

• Haksız yere yıllarca kâr payı dağıtılmaması,

• Özellikle aile şirketlerindeki kişisel sorunların şirket yönetimini kilitlemesi.

Anonim şirketin fesih kararı “son çare olma ilkesi” kapsamında, alternatif çözüm yollarıyla uyuşmazlık giderilmeyeceği halinde verilmektedir. 

Şirketin fesih kararı yerine azınlık ortakların paylarının güncel (gerçek) bedeli ödenerek şirketten çıkarılmaları karar verilmesi mümkündür.  

Finansal Tabloların Müzakeresini Erteleme Talebi Hakkı (TTK m. 420)

Genel kurul toplantı maddesi finansal tabloların müzakeresi ve yönetim kurulunun ibrası gibi konu olması halinde, azınlık pay sahiplerinin toplantıyı 1 ay erteleme hakkı vardır. Azınlık pay sahiplerinin herhangi bir gerekçe göstermesine gerek yoktur. 

Toplantı başkanı 1 ay sonrasına toplantıyı erteler. Ancak, ikinci kez yapılan toplantının ertelenmesi için, azınlığın itiraz ettiği ve tutanağa geçen noktalar hakkında yönetim kurulu ve denetçiler tarafından dürüst hesap verme ilkeleri uyarınca cevap verilmemiş olması şarttır.

Özel Denetçi Atanmasını Talep Etme Hakkı (TTK m. 438 - 439)

Anonim şirketlerde azınlık pay sahiplerinin haklarından en önemli haklarından biri şirketin denetlemesini isteme hakkıdır. Ancak, azınlık pay sahiplerinin bu hakkı belirli şartlara bağlı olup, süreç şu şekilde işlemektedir:

Bilgi ve İnleme Hakkı Talep Edilmeli: Öncesinde, sermaye oranına bakılmaksızın, herhangi bir pay sahibinin bilgi ve inceleme hakkını kullanmış olması gerekir. 

• Genel Kurulda Özel Denetçi Talep Edilmeli: Genel kurul toplantısında, bilgi ve inceleme talep edilen konu hakkında özel denetçi atanması talep edilmelidir. Gündeme bağlılık ilkesinin istisnası olup, özel denetçi atanması talep edilen konunun daha öncesinde gündem maddesinde yer almasına gerek yoktur.

• Genel Kurul Onaylaması Halinde 30 Gün İçinde Talep Edilmeli: Genel kurul tarafından özel denetçi talebi kabul edilmesi halinde, şirket veya pay sahibi, 30 gün içerisinde, mahkemeden özel denetçi atanmasını talep etmelidir. 

• Mahkeme Başvuru İçin Özel Sermaye Şartı: Genel kurul tarafından özel denetçi talebi reddedilirse azınlık pay sahipleri, 3 ay içinde Asliye Ticaret Mahkemesi’ne başvurarak özel denetçi atanmasını talep edebilirler. Ancak, burada sadece sermayenin en az %10’nu, hakla açık şirketlerde %5’ni temsil eden pay sahipleri olması yeterli değildir. Ayrıca, azınlık pay sahibi veya sahiplerinin, paylarının itibari değeri toplamı en az 1 Milyon TL olması gerekir. Sermayede %10 pay oranı karşılanmış, ancak paylarının itibari değeri toplamı en az 1 Milyon TL etmiyorsa, dava açma hakkı yoktur. 

Denetçinin Değiştirilmesini Dava Hakkı (TTK m. 399) 

Anonim şirketlerde azınlık haklarından bir diğer ise, denetçinin değiştirilmesi talep etme hakkıdır. 

Azınlık pay sahipleri; denetçinin mesleki yetersizlik, şirkete zaman ayırmama veya gizlilik yükümlülüklerine aykırılık gibi haklı sebeplerin varlığı halinde mahkemeden denetçinin değiştirilmesi talep edebilir. 

Azın pay sahipleri bu hakkını denetçi seçiminin Türkiye Ticaret Sicili Gazetesi’nde (TTSG) ilanından itibaren 3 hafta içerisinde şirket merkezinin bulunduğu yerdeki asliye ticaret mahkemesinde dava açarak talep edebilmektedir. 

Yönetim Kurulunda Temsil Edilme ve Aday Gösterme Hakkı (TTK m. 360)

Şirket esas sözleşmesinde açıkça öngörülmek kaydıyla, özellikli hissedarlara veya azlığa yönetim kurulunda temsil edilme veya aday gösterme hakkı tanınabilir.

Nama Yazılı Pay Senetlerinin Basılmasını Talep Hakkı (TTK m. 486/3)

Azınlık pay sahiplerinin talebi üzerine yönetim kurulu, nama yazılı pay senetlerini bastırarak tüm nama yazılı pay senedi sahiplerine dağıtmak zorundadır. Özellikle aile şirketlerinde pay sahipliği sıfatının korunması için önemli bir haktır. 

Kurucuların, Yönetim Kurulu Üyelerinin ve Denetçilerin İbrasını Engelleme Hakkı (TTK m. 559)

Şirket kuruluşundan sonra veya anonim şirketlerde sermaye artırımı yapılması sonrasında; kurucuların, yönetim kurulu üyelerinin ve denetçilerin, 4 yıl geçmedikçe sulh ve ibra yoluyla ortadan kaldırılamaz.

Şirket kuruluşu veya sermaye artırımı sonrasında, ibra kararı genel kurul onayına sunulur. pay sahipleri bu karara karşı iseler genel kurulda olumsuz oy kullanmaları yeterlidir. Azlığın muhalefeti durumunda sulh ve ibra genel kurulca onaylanamaz, engelleme kendiliğinden hüküm doğurur.

Sermaye Piyasası Kanunu (SPKn) Kapsamında Azınlık Pay Sahiplerine Tanınan Özel Haklar

6362 Sayılı Sermaye Piyasası Kanunu (SPKn)’da, halka açık şirketlere yatırım yapan pay sahiplerini korumak amacıyla azınlık eşiğini sermayenin %5'i olarak belirlemiş ve bu pay sahiplerine ek haklar tanımıştır. 

Halka açık şirketlerdeki azınlık pay sahipleri, TTK'da yer alan azınlık haklarını %5 sermaye şartıyla kullanabilmekle birlikte; TTK'da düzenlenmeyen ve sadece SPKn kapsamında kendilerine tanınan özel haklara da sahiptir. 

Söz konusu özel haklar şunlardır:

• Gündeme Yeni Madde Ekletme ve Karar Taslağı Sunma Hakkı (SPKn m. 29): Halka açık ortaklıklarda, %5 oranındaki azınlığı sahip pay sahibi veya sahipleri, genel kurul gündemine yeni bir madde ekletme hakkına sahiptir. Ayrıca, her pay sahibinin   mevcut gündem maddelerine ilişkin alternatif karar taslaklarının görüşmeye sunulmasını isteme hakkı vardır.

• Kayıtlı Sermaye Sisteminde Dava Açma Hakkı (SPKn m. 18/6 ve m. 93): Kayıtlı sermaye sisteminde yönetim kuruluna sermaye tavanı içinde sermayeyi artırma yetkisi tanınmıştır. Yönetim kurulunun bu yetkiyi kullanırken aldığı kararlar azınlığın veya münferit yatırımcıların menfaatlerini zedeleyebilir. SPKn m. 18/6 hükmü, bu kararlara karşı dava açma yetkisini bir azınlık nisabına bağlamamıştır; hakları ihlal edilen her pay sahibi, herhangi bir oran şartı aranmaksızın, kararın ilanından itibaren 30 gün içinde ortaklık merkezinin bulunduğu yer ticaret mahkemesinde iptal davası açabilir. Ayrıca SPKn m. 93 uyarınca Sermaye Piyasası Kurulu da bu kararların icrasının teminatsız olarak geri bırakılmasını mahkemeden talep edebilir.

• Ortaklıktan Çıkarma ve Satma Hakkı (SPKn m. 27): Halka açık anonim şirketlerde, yönetim kontrolünün ele geçirilmesi halinde zorunlu pay alım teklifi söz konusu olur. Ayrıca, halka açık şirketlerde önemli nitelikli işlemlerde ortakların ayrılma hakkı söz konusudur. Oran şartı aranmaksızın genel kurulda olumsuz oy kullanan her yatırımcının sahip olduğu bu stratejik korumanın yasal şartları, usulleri ve adil bedel hesaplamaları hakkında detaylı bilgi edinmek için Anonim Şirketlerde Ayrılma Hakkı başlıklı uzmanlık makalemizi inceleyebilirsiniz.

Sonuç 

Anonim şirketlerde kural olarak kararlar çoğunluk oyuyla alınır. Şirket yöneticilerin kendi lehine ve azınlıkta kalan pay sahiplerinin haklarını ihlal edecek nitelikte kararlar alması muhtemeldir. 

Bu gibi durumların önüne geçmek için TTK ve SPKn mevzuatında azınlık pay sahiplerine özel talep ve dava hakları tanınmıştır. Şirketten bilerek uzaklaştırılan ve hakları ihlal edilen azınlık pay sahipleri, özel denetçi talep etme, genel kurula çağırma hatta şirketin feshini dava etme hakları tanınmıştır. 

Şirket içi uyuşmazlıklarda azınlık pay sahibinin hangi hakkını nasıl kullanacağını doğru tespit etmesi gerekir. Örneğin; uzun vakittir kar dağıtılmıyor ve bu yönde karar alınmıyorsa, ilk önce genel kurulu toplantıya davet edilmesi gerekir. 

Bununla birlikte ortaklık ilişkisinin çekilmez hale gelmesi halinde TTK m.531 kapsamında şirketin fesih davasının açılması gerekir. Haklarınızı yasal zeminde en güçlü şekilde korumak ve pay sahipliğinden doğan risklerinizi yönetmek için SK Hukuk & Danışmanlık’ın deneyimli şirket avukatı kadrosuyla iletişime geçebilirsiniz.