Anonim Şirketlerde Hisse Devri

Anonim şirketlerde hisse devri, 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'nun 489-501. maddeleri arasında düzenlenmiştir. Kanun, Eski Ticaret Kanunu'ndaki "hisse senedi" ifadesi yerine "pay senedi" terimini kanuni terim olarak benimsemiştir. Bu tercihin sebebi, anonim şirketlerde sermayenin bölünmesiyle oluşan birimlerin kanunda "pay" olarak adlandırılmasıdır.

Günlük dilde "hisse senedi" ifadesi daha yaygın kullanıldığından bu yazıda da aynı tabir tercih edilmiştir. Ancak makalede geçen "hisse senedi" ifadesinin TTK'daki karşılığının "pay senedi" olduğunu belirtmekte fayda vardır.

Hisse devri, payın türüne göre farklı usullere tabidir. Bu kapsamda karşımıza dört farklı kavram çıkar: hamiline yazılı pay, nama yazılı pay, ilmühaber ve çıplak pay. Her birinin devir usulü ve geçerlilik şartları ayrı ayrı değerlendirilmelidir.

Bu yazıda hisse devrinin nasıl yapılacağı, hangi hâllerde sözleşme veya noter onayı arandığı, tescil ile pay defteri kaydının etkisi ve devrin vergisel sonuçları ayrıntılı olarak ele alınmaktadır. SK Hukuk & Danışmanlık, şirketler hukuku alanındaki tecrübesiyle hisse devri süreçlerinde danışmanlık ve sözleşme hazırlığı desteği sunmaktadır.

Anonim Şirkette Hisse (Pay) Senedi Çeşitleri Nelerdir?

Anonim şirkette hisse (pay) senedi çeşitleri; hamiline yazılı pay, nama yazılı pay, ilmühaber ve çıplak pay olmak üzere dört gruba ayrılır. Hisse sahibi olmak, şirketin kârına ve yönetimine ortak olmak anlamına gelir; hissedarlar şirketin yönetsel işlemlerine katılma hakkına da sahiptir. Paylar, hisse senedi piyasalarında alınıp satılabilen bir yatırım aracıdır.

Hamiline yazılı paylar, pay bedelinin tamamı ödendikten sonra bastırılıp hak sahiplerine dağıtılması zorunlu olan senetlerdir; bedeli tamamen ödenmemiş hamiline yazılı senetler geçersizdir. Senetlerin bastırılması yönetim kurulunca üç ay içinde yerine getirilir; yönetim kurulunun bu yönde aldığı karar tescil ve ilan edilmelidir.

Nama yazılı paylar, azlığın istemde bulunması koşuluyla çıkarılabilen senetlerdir. Anonim şirketlerde azlık, şirket sermayesinin en az onda birini (halka açık şirketlerde en az yirmide birini) oluşturan pay sahipleridir; bu oran bir veya birden fazla pay sahibi tarafından birlikte de sağlanabilir.

İlmühaber, hamiline yazılı paylar bastırılana kadar bunların yerine geçmek üzere düzenlenen senetlerdir; nama yazılı senetlere ilişkin hükümler ilmühaberlere de kıyasen uygulanır. Çıplak pay ise bir pay hakkının herhangi bir senede bağlanmamış hâlini ifade eder.

Anonim Şirketlerde Hisse Devri (Pay Devri) Nasıl Yapılır?

Anonim şirketlerde hisse devri, hissenin tamamının veya bir kısmının devredilmesi suretiyle yapılır; devir mevcut hissedarlardan birine yapılabileceği gibi şirket dışındaki bir kişiye de yapılabilir. Devrin şirket esas sözleşmesine ve kanuna uygun şekilde gerçekleştirilmesi gerekir; uygulanacak usul, yukarıda sayılan pay türüne göre değişir.

Hamiline Yazılı Hisse Senetlerinin Devri Nasıl Yapılır?

Hamiline yazılı hisse senetlerinin devri, TTK'nın 489. maddesi uyarınca zilyetliğin geçirilmesi ve devralan tarafından Merkezi Kayıt Kuruluşu'na (MKK) bildirim yapılmasıyla şirket ve üçüncü kişiler bakımından hüküm ifade eder. Devrin geçerli olması için şu iki şart birlikte aranır:

• Zilyetliğin devredilmesi,

• Devralan tarafından Merkezi Kayıt Kuruluşu'na (MKK) bildirimde bulunulması.

Merkezi Kayıt Kuruluşu'na bildirim yapılmazsa devralan, TTK kapsamındaki haklarını (genel kurula katılma, oy kullanma gibi) kullanamaz. Bildirimde bulunulmayan bir pay devri ayrıca üçüncü kişilere ve şirkete karşı ileri sürülemez ve idari para cezasına yol açabilir.

Nama Yazılı Hisse Senetlerinin Devri Nasıl Yapılır?

Nama yazılı hisse senetlerinin devri de TTK'nın 489. maddesinde düzenlenmiştir. Kanunda veya esas sözleşmede aksi öngörülmedikçe nama yazılı paylar herhangi bir sınırlamaya bağlı olmaksızın devredilebilir. Hukuki işlemle devir, ciro edilmiş nama yazılı pay senedinin zilyetliğinin devralana geçirilmesiyle gerçekleşir.

Buna göre hisse senedinin ciro edilmesi, devrin gerçekleşmesi için tek başına yeterlidir. Ciro, devreden kişinin devralanı belirterek devrettiğini açıklayan beyanla senedi imzalaması anlamına gelir.

İlmühaberin Devri Nasıl Yapılır?

İlmühaberler için TTK'nın 489. maddesinde nama yazılı paylara ilişkin hükümlerin kıyasen uygulanacağı öngörülmüştür. Bu nedenle ilmühaberlerin devri de nama yazılı senetlerin devrine ilişkin usule tabidir.

Çıplak Payların Devri Nasıl Yapılır?

Çıplak paylar, senede bağlanmamış paylar olduğundan devirleri herhangi bir sınırlamaya tabi değildir. Devir işlemi alacağın temliki hükümleri çerçevesinde gerçekleştirilir ve bu devir sözleşmesinin taraflarca yazılı olarak yapılması gerekir.

Hisse Devir Sözleşmesi Zorunlu Mudur?

Anonim şirketlerde hisse devri kural olarak serbestçe devredilebilirlik ilkesine tabidir ve herhangi bir sınırlamaya bağlı değildir; bu nedenle hisse devir sözleşmesi de kural olarak zorunlu değildir. Ancak aşağıdaki durumlarda yazılı sözleşme yapılması zorunludur:

• Senede bağlanmamış hisselerin (çıplak payların) devrinde,

• Merkezi Kayıt Kuruluşu sistemine tabi şirketlerde yapılan hisse devirlerinde.

Senede bağlanmış ve bedeli tamamen ödenmiş payların devri, alacağın temliki hükümlerine göre yapılır; Türk Borçlar Kanunu'nun 183. maddesi uyarınca alacağın temliki sözleşmesinin yazılı yapılması zorunludur. Bedeli tamamen ödenmemiş senetlerin devri ise borcun nakli çerçevesinde gerçekleşir ve Türk Borçlar Kanunu'nun 196 ve devamı maddeleri uyarınca yine yazılı sözleşme aranır.

Payları borsaya kote edilmiş veya kote edilmiş sayılan şirketler Sermaye Piyasası Kanunu'na (SPK) tabidir; bu şirketlerde pay sahipliği Merkezi Kayıt Kuruluşu (MKK) nezdinde tutulan kayıtlara göre belirlenir. Bu tür şirketlerde hisse devri sözleşmesinin yazılı yapılması ve MKK'ya başvurulması zorunludur.

Anonim Şirket Hisse Devrinde Noter Zorunlu Mudur?

Hayır, anonim şirketlerde hisse devri için noterden işlem yaptırma zorunluluğu yoktur. Yukarıda sayılan zorunlu sözleşme hâlleri dışında kalan hisse devirlerinde ayrıca sözleşme yapma zorunluluğu da bulunmamaktadır.

Taraflar hisse devir sözleşmesini kendi aralarında da yapabilir. Ancak sözleşmenin tarafları bağlayıcılığı ve ispat kolaylığı bakımından noter huzurunda düzenlenmesinde fayda vardır; noter kanalıyla yapılan devir, taraflar arasındaki işlemin sağlıklı yürütülmesine de katkı sağlar.

Anonim Şirketlerde Hisse Devri Tescile Tabi Midir?

Hayır, anonim şirketlerde hisse devri ticaret siciline tescile tabi değildir; devir işlemi tescil edilmeksizin de geçerlidir. İstenirse ilan amacıyla tescil de yaptırılabilir. Hisse devrinin tescil yoluyla ilan edilmek istenmesi hâlinde şu belgelerin hazırlanması gerekir:

• Noterden düzenlenmiş hisse devri sözleşmesi,

• Hisse devrinin pay defterine işlendiğini gösteren belge,

• Noter onaylı yönetim kurulu kararı.

Anonim Şirketlerde Hisse Devri Sözleşmesinde Nelere Yer Verilmelidir?

Senede bağlanmış hisse senetlerinin geçerli şekilde devredilebilmesi için senedin usulüne uygun olarak bastırılmış olması gerekir. Hem hamiline hem de nama yazılı hisse senetlerinde aşağıdaki unsurların yer alması zorunludur:

• Şirketin ticaret unvanı,

• Şirketin kuruluştaki ve mevcut sermaye tutarı,

• Şirketin kuruluş tarihi,

• Senedin türü ve itibari değeri,

• Çıkarılan pay senedinin tertibi ve bu tertibin tescil tarihi,

• Senedin kaç payı içerdiği.

Nama yazılı hisse senetlerinde, yukarıdakilere ek olarak şu bilgilere de yer verilmesi gerekir:

• Senet sahibinin adı soyadı veya unvanı,

• Senet sahibinin yerleşim yeri,

• Hisse senedi için ödenmiş olan miktar.

Belirtilen unsurlar, esas sermaye sistemine göre kurulmuş halka kapalı şirketlere ilişkindir. Kayıtlı sermaye sistemini benimsemiş halka kapalı şirketlerde bu unsurlar farklılık gösterebilir; sermaye artırımı hâllerinde veya halka açık şirketlerde de aynı şekilde değişiklik söz konusu olabilir.

Anonim Şirketlerde Hisse Devrinde Nelere Dikkat Edilmelidir?

Anonim şirketlerde hisse devri herhangi bir resmi makamın veya kurumun onayına tabi değildir. Ancak kanundan veya şirket esas sözleşmesinden kaynaklanan bazı devir sınırlamaları bulunabilir; bu sınırlamalara dikkat edilmesi gerekir.

Anonim şirket hisse devri, şirket nezdindeki yönetimsel ve ekonomik hakların tamamının veya bir kısmının devrini içerir; bu nedenle devir sözleşmesinin yazılı yapılması ve tarafların hak ile yükümlülüklerinin net biçimde belirlenmesi önem taşır. Zorunlu olmasa da sözleşmenin noter kanalıyla düzenlenmesi tercih edilen bir yöntemdir.

Hisse devri yapılırken dikkat edilmesi gereken başlıca hususlar şunlardır:

• Devralınacak hisse senedinin türü,

• Devralınacak hisse senedinin bedelinin tamamının ödenip ödenmediği,

• Devralınacak hisse üzerinde teminat veya haciz gibi bir şerhin bulunup bulunmadığı,

• Şirket esas sözleşmesindeki devir sınırlamalarının neler olduğu,

• Şirket sermayesinin tamamının ödenip ödenmediği,

• Payı devreden kişinin şirketten alacağının veya şirkete borcunun bulunup bulunmadığı,

• Payı devralınacak şirketin mali durumu hakkında detaylı bilgi edinilmesi,

• Devir sonrasında şirket esas sözleşmesinin değiştirilmesinin gerekip gerekmediği,

• Devirden sonra sorumlu olunacak vergi ve diğer mali yükümlülüklerin neler olduğu.

Anonim Şirketlerde Hisse Devrinde Sınırlamalar Nelerdir?

Anonim şirketlerde hisse devrine ilişkin sınırlamalar kanundan veya esas sözleşmeden kaynaklanabilir; hukuk dilinde bu sınırlamalar "bağlam" olarak adlandırılır. Hisse devri yapılırken bu sınırlamaların dikkate alınması gerekir.

Hisse Devrinde Kanuni Sınırlamalar (Kanuni Bağlam) Nelerdir?

Temel ilke, nama yazılı payların serbestçe devredilebilmesidir. Bu ilkenin tek istisnası TTK m.491'de düzenlenmiştir: bedeli tamamen ödenmemiş paylar ancak şirketin onayıyla devredilebilir. Esas sözleşmede ayrıca düzenlenmemiş olsa dahi bu kanuni sınırlama geçerlidir.

TTK m.491/2 uyarınca şirket, yalnızca devralanın ödeme yeterliliği şüpheliyse ve şirketçe istenen teminat verilmemişse onay vermeyi reddedebilir; payların yalnızca ödenmemiş olması, şirkete onay vermeme hakkı tanımaz. Devralanın ödenmemiş pay bedellerini ödeme gücünde olmaması hâlinde ise onay verilmeyebilir.

Bu kanuni sınırlama, miras veya eşler arası mal paylaşımı gibi kanuni intikallerde uygulanmaz. Ayrıca bazı özel kanunlarda hisse devri ayrıca izne tabi tutulmuştur; örneğin 6361 sayılı Kanun uyarınca faktoring şirketlerinde sermayenin yüzde 10'unu aşan pay iktisabı BDDK iznine tabidir.

Hisse Devrinde Esas Sözleşme ile Sınırlamalar (Sözleşmesel Bağlam) Nelerdir?

Anonim şirketlerde hisse devri, esas sözleşmede öngörülmesi koşuluyla bazı durumlarda sınırlandırılabilir. Ancak hamiline yazılı hisse senetlerinin devri esas sözleşmeyle sınırlandırılamaz.

TTK'nın 493 ve 494. maddeleri, borsaya kote edilmemiş şirketlerin esas sözleşmede öngörebileceği ret sebeplerini düzenler. TTK'nın 495-498. maddeleri arasında ise borsaya kote edilmiş anonim şirketlerin esas sözleşmede yer verebileceği ret sebepleri düzenlenmiştir.

Borsaya Kote Edilmemiş Nama Yazılı Payların Esas Sözleşmeyle Sınırlanması Nasıl Uygulanır?

Borsaya kote edilmemiş şirketlerde nama yazılı hisse senetlerinin devrinin onaylanması için yönetim kuruluna başvurulması gerekir. Onay verilmediği sürece payların mülkiyeti ve paylara bağlı tüm haklar devredende kalır; ancak kanuni iktisaplarda pay hakları derhal devralana geçer. Genel kurula katılma hakkının kullanılabilmesi için de şirketin onayı aranır.

Şirket, onay talebini aldığı tarihten itibaren en geç üç ay içinde reddetmezse veya ret haksız bulunursa onay verilmiş sayılır. Şirket, devir talebini ancak şu gerekçelerle reddedebilir:

• Esas sözleşmede öngörülmüş önemli bir sebebin ileri sürülmesi,

• Devredene, paylarını başvuru anındaki gerçek değeriyle kendisi, diğer pay sahipleri veya üçüncü kişiler hesabına almayı önermesi,

• Devralanın, payları kendi adına ve hesabına aldığını açıkça beyan etmemiş olması,

• Kanuni intikallerde, payları edinen kişiye yalnızca gerçek değeri üzerinden devralmayı önermesi.

TTK m.493/2 uyarınca esas sözleşmede öngörülebilecek haklı sebepler arasında pay sahipleri çevresinin bileşimi, şirketin konusu ve işletmenin bağımsızlığı sayılabilir; bu sebepler sınırlı sayıda değildir, ancak esas sözleşmede açıkça yazılması gerekir.

Yönetim kurulu, devralandan payları kendi nam ve hesabına devraldığına ilişkin yazılı beyan talep edebilir; bu, şirket içindeki olası muvazaalı işlemlerin önlenmesi amacını taşır. Beyan verilmezse devir talebi reddedilebilir.

Devralan, payların gerçek değerinin mahkemece belirlenmesini isteyebilir ve bildirilen değeri, bu değeri öğrendiği tarihten itibaren bir ay içinde reddedebilir; bu süre içinde reddetmezse şirketin önerisini kabul etmiş sayılır.

Borsaya Kote Edilmiş Nama Yazılı Payların Esas Sözleşmeyle Sınırlanması Nasıl Uygulanır?

Borsaya kote edilmiş anonim şirketlerde hisse devri, borsadan iktisap edilen pay oranlarına esas sözleşmeyle sınır konulması suretiyle sınırlandırılabilir. Bu sınır yüzdesel olarak ifade edilmelidir; örneğin esas sözleşmede "borsada nama yazılı olarak iktisap edilecek paylar esas sermayenin yüzde 1'ini aşmayacaktır, aşan devirler pay defterine kaydedilmeyecektir" şeklinde bir düzenleme yapılabilir.

Bu sınırlamanın uygulanabilmesi için hisse senedinin borsadan alınmış olması, sınırlamanın esas sözleşmede belirtilmiş olması ve yüzdesel olarak ifade edilmiş olması gerekir. Devralan, talep hâlinde payları kendi nam ve hesabına devraldığını beyan etmek zorundadır; aksi takdirde devir talebi şirketçe reddedilebilir.

Borsaya kote edilmiş anonim şirketlerde hisse devri, kanuni intikaller bakımından sınırlandırılamaz; borsaya kote edilmemiş şirketlere tanınan bu sınırlama imkânından, borsaya kote şirketler yararlanamaz. Hisse senedinin borsadan iktisap edilmesi hâlinde paydan doğan haklar devirle birlikte devralana geçer; borsa dışı iktisapta ise haklar, devralanın şirkete başvurmasıyla devralana geçer.

Şirketin, devralanın pay sahibi olarak tanınması yönündeki talebine 20 gün içinde yanıt vermesi gerekir; bu süre içinde yanıt verilmezse talep kabul edilmiş sayılır.

Anonim Şirketlerde Hisse Devri Ne Zaman Hüküm İfade Eder?

Hamiline yazılı hisse senetlerinin devri, Merkezi Kayıt Kuruluşu'na bildirim yapılmasıyla hüküm ifade eder. Bu bildirim devralan pay sahibi tarafından yapılabileceği gibi, devralanın şirkete başvurması hâlinde şirket tarafından da yapılabilir. Bildirimler MKK'nın elektronik yatırımcı portalı üzerinden gerçekleştirilir; bildirim formu örneğine MKK'nın resmi internet sitesinden ulaşılabilir.

Bildirimin yapılmaması hâlinde idari para cezası uygulanabilir. Nama yazılı paylarda devrin şirkete karşı hüküm ifade etmesi için, devrin pay defterine işlenmesi gerekir; bunun için devralanın şirket yönetim kuruluna başvurması gerekir.

Halka açık anonim şirketlerde borsadan alınan hisse doğrudan hüküm ifade eder. Hisse borsa dışından alınmışsa devrin onaylanması için şirkete başvuru yapılması gerekir; şirketin başvuruya 20 gün içinde yanıt vermesi gerekir, aksi hâlde başvuru kabul edilmiş sayılır. Şirketin hangi hâllerde ve sürelerde başvuruyu reddedebileceği yukarıdaki başlıkta açıklanmıştır.

Anonim Şirketlerde Hisse Devri Pay Defterine Nasıl İşlenir?

TTK'nın 64. maddesi uyarınca pay defteri bir ticari defterdir; ciltli ve sayfaları müteselsil sıra numaralı olmalıdır, açılış onayının alınması ve saklanması da gerekir. Pay defterinde senede bağlanmamış pay sahipleri, nama yazılı paylar ve intifa hakkı sahiplerinin bilgileri yer alır.

Anonim şirketlerde hisse devrinin pay defterine işlenmesinde asgari olarak şu bilgilerin yer alması gerekir:

• Pay sahibinin adı soyadı veya unvanı,

• Pay sahibinin iletişim bilgileri,

• Payın nominal değeri,

• Payın edinme tarihi,

• Deftere kayıt tarihi,

• Varsa pay üzerindeki intifa hakkı sahiplerinin bilgileri,

• Payın türü (nama veya hamiline yazılı olduğu),

• Payın edinimi ve devrine ilişkin gerekli açıklamalar.

Her pay sahibinin kaydı ayrı bir sayfada tutulur; payı devralan için de kayıt ayrı bir sayfada tutulur. Payları borsaya kote edilmiş şirketlerde pay defterine işleme SPK hükümlerine tabidir; halka açık anonim şirketlerin pay kaydı Merkezi Kayıt Kuruluşu nezdinde tutulur ve pay üzerindeki hak sahipliği MKK kayıtlarına göre belirlenir.

Devralanın yanlış beyanı sonucunda pay defterine hatalı kayıt yapıldığı durumlar da olabilir. Bu hâlde şirket, devralan ve devreden olmak üzere ilgililerin görüşünü alarak kaydı silebilir; kaydın silinmesi durumunda ilgililere derhal yazılı bilgi verilir. Pay defterindeki kayıtlar pay sahipliği bakımından kurucu nitelikte değildir; açıklayıcı niteliktedir ve aksi ispatlanana kadar karine oluşturur.

Anonim Şirketlerde Hisse Devri Sonrası Sorumluluk Kimindir?

Anonim şirketlerde hisse devri sonrasında hem devreden hem de devralan için bazı sorumluluklar doğar.

Devreden için doğabilecek başlıca sorumluluklar şunlardır:

• Hisse devri neticesinde doğacak gelir vergisi,

• Bedeli tamamen ödenmemiş nama yazılı hissenin devrinden doğan sorumluluk.

Bedeli tamamen ödenmemiş nama yazılı hisse senedinin devri mümkündür; bu durumda devralan, devraldığı hissenin ödenmemiş kısmını ödemekle yükümlüdür. Ancak şirket, aşağıdaki üç şartın birlikte gerçekleşmesi hâlinde ödenmemiş bedeli devredenden de talep edebilir:

• Devredenin şirket kuruluşuna veya sermaye artırımına iştirak etmiş olması,

• Şirketin, kuruluştan veya sermaye artırımından sonraki iki yıl içinde iflas etmiş olması,

• Hisseyi devralanın, bu iflas sebebiyle paydan doğan haklarını kullanamamış olması.

Devralan için de doğabilecek başlıca sorumluluklar şunlardır: tamamı ödenmemiş nama yazılı hisse senedi devralınmışsa henüz ödenmemiş bedeli ödemek, payı şirketin pay defterine kaydettirmek, Merkezi Kayıt Kuruluşu'na bildirimde bulunmak, şirketin borçlarına katlanmak ve şirket yönetimine katılmak.

Anonim Şirketlerde Hisse Devrinin Vergisel Boyutu Nedir?

Gerçek kişilerin anonim şirket hisse senedi devrinden elde ettiği kazançlar, kural olarak Gelir Vergisi Kanunu'nun 80. maddesi kapsamında gelir vergisine tabidir. Ancak aşağıdaki hâllerde hisse devrinden gelir vergisi doğmaz:

• Tam mükellef kuruma ait hisselerin, edinim tarihinden itibaren iki yıl geçtikten sonra devredilmesi,

• Hissenin ivazsız (bağış veya miras yoluyla) devredilmesi.

Somut olaya göre ayrıca değerlendirme yapılması gerektiğinden, vergisel yükümlülükler açısından uzman görüşü alınması önerilir.

Sonuç

Anonim şirketlerde hisse devri, birçok ekonomik ve yönetimsel sonuç doğuran bir işlemdir. Hem devreden hem de devralan açısından hassasiyetle ve detaylı biçimde yürütülmesi gereken bir süreçtir.

Noter aracılığıyla yapılması zorunlu olmasa da hisse devrinin yazılı olarak ve noter huzurunda gerçekleştirilmesinde fayda vardır. Hisse devri sürecinde alanında uzman hukukçulardan destek alınması önemle tavsiye edilir.

Devir işlemi sonrasında doğabilecek risklerin analiz edilmesi ve tarafların haklarının güvence altına alınması büyük önem taşır. Hızla değişen mevzuat karşısında uzman destek almak, önleyici hukuk hizmetinin telafi edici hukuk hizmetinden daha ekonomik olması nedeniyle de tercih edilen bir yaklaşımdır.