Ticari İşletmenin Devri Nasıl Yapılır?

Ticari işletmenin devri, tek bir hukuki işlemle tüm mal varlığını ve borçlarını bir kişiye veya şirkete devretmeyi sağlayan hukuki işlemdir. Türk Ticaret Kanunu (TTK) m.11 hükmünde düzenlenmiş olup, gerçek veya tüzel kişi şirketler için getirilmiş bir imkandır.

Ticari işletme devri sıkı usulü şartlara tabidir. Öncelikle taraflar arasında yazılı bir sözleşme yapılmaktadır. Devir işlemenin hüküm doğurması için tescil ve ilan edilmesi gerekmektedir.

Peki, ticari işletmenin devir şartları ve kapsamı nedir? Devirden sonra ortaya çıkan hukuki sorumluluklar nelerdir? Bu içeriğimizde bu hususlara ayrıntılı olarak değinilecektir. 

Ticari İşletme Nedir?

Ticari işletme, esnaf işletmesiyle esnaf işletmesi için öngörülen sınırı aşan düzeyde gelir sağlamayı hedefleyen, faaliyetlerini devamlı ve bağımsız işletmelerdir.  

Ticari işletme olarak tanımlanmayan işletmeler esnaf işletmesidir. Her iki işletme için belirlenen parasal sınır ayrımı, her yıl güncellenmektedir. 2025 yılı için tacir ile esnaf arasındaki parasal sınır ayrımı:

• Mal Alım Tutarı: 1.000.000,00 TL,
• Mal Satış Tutarı: 1.400.000,00 TL
• Satış Tutarı: 1.000.000,00 TL
• Gayri Safi İş Hasılatı: 990.000 TL’dir. 

Ticari İşletmenin Devri Nedir?

Ticari işletme devri, herhangi bir işleme gerek olmaksızın, tüm hak ve borçlarıyla birlikte devredilmesini ifade etmektedir. Taraflar arasında aksi kararlaştırılmadıkça, bir şirkete ait tüm mal varlıkları, haklar ve borçlar devralana geçmektedir. Örneğin, şirkete ait duran mal varlıkları, taşınmazlar, kiracılık hakkı, fikri haklar ve borçlar devralana geçmektedir. 

Bir şirketin sadece bir şubesinin devri bu kapsamda değerlendirilmemektedir. Taraflar arasında aksi kararlaştırılmadıkça, ticari işletme devrinde tüm şubeler dahildir.

İşletme Hakkı Devri ile Ticari İşletme Devri Ayrımı

İşletme hakkı devri, bir işletmenin belirli bir süre boyunca bir kişiye bırakılmasını ifade etmektedir. Örneğin, 3 yıl boyunca bir oteli 3 yıl boyunca işletme hakkı elde edilir. 

İşletme hakkı devrinde, ticari işletme devrinde olduğu gibi, işletmenin mülkiyeti elde edilmemektedir. Belirli bir süre boyunca tüm alacak ve borçlarına katlanılmaktadır. 

İşletme hakkı devrinde, işletmeyi kiralama ve semercilerinden yararlanma hakkı vardır. Ancak, ticari işletmede, bir satış işlemi yapılmakta ve mülkiyeti devredilmektedir. 

Ticari İşletme Devrinin Şartları ve Geçerlilik Koşulları

Bir ticari işletmenin devrinde şekil ve geçerlilik şartları şu şekildedir: 

Bir ticari işletme devrinin geçerli olabilmesi için şu şartların sağlanması gerekmektedir:

• Aktif ve pasiflerin devredilmesi (Bazı hak ve mallar devir kapsamı dışında bırakılabilir),
• Yazılı bir devir sözleşmesi hazırlanması,
• Tescil ve İlan edilmesi,
• Rekabet Kurulu’ndan izin alınması (belirli ciro büyüklüğündeki şirketler için)

Aktif ve Pasiflerin Devredilmesi

Ticari işletme devrinde, ek bir hukuki işleme gerek olmaksızın, tüm hak ve borçlar devrene geçmektedir. Taraflar arasında devir kapsamı dışında bırakılmak istenilen bir mal varlığı veya hak olması halinde, açıkça sözleşmede belirtilmesi gerekmektedir.

Ancak, şirket faaliyetinin devamı için gerekli olan duran mal varlıkları devir kapsamı dışında bırakılamaz. Örneğin, bir matbaa işletmesinin devrinde, matbaa makinaların devir kapsamı dışında bırakılması mümkün değildir. Nitekim, böyle bir durumda işletme devri sonrası faaliyetin devam ettirilmesi mümkün değildir.

Ticari işletme devrinde borçların devir kapsamı dışında bırakılıp bırakılmayacağı tartışma konusudur. Ancak, Yargıtay uygulamaları kapsamında borçların devir kapsamı dışında tutulamayacağı yönündedir. Bu kapsamda, borçları kapsamayan devir işlemleri geçersizdir. 

Yazılı Devir Sözleşmesi

TTK m.11/2 uyarınca bir ticari işleme devrinin yazılı olarak yapılması gerekmektedir. Ticaret Sicil Yönetmeliği (TSY) m.113/2 uyarınca bir ticari devir sözleşmesinde şunların bulunması gerekmektedir:

• Tarafların adı ve soyadı veya unvanları,
• Tebligat adresleri,
• Devir kapsamı dışında bırakılan unsurlar,
• Ticari işletmenin bir bütün olarak veya devamlılığı sağlayacak şekilde devredildiğine ilişkin beyan,
• Satış fiyatı ve ödeme şartları

Tescil ve İlan Şartı

TSY m.113/3 uyarınca, ticari işletmenin devrinin geçerli olabilmesi için tescil ve ilan edilmesi gerekmektedir. Taraflar arasında sadece yazılı sözleşme yapılması hüküm doğurmamaktadır. Ticari işletmenin devri tescil ve ilan edilmesi halinde geçerli olmaktadır.

Rekabet Kurulundan İzin

Belirli ciro büyüklüğüne sahip firmaların devrinde, rekabeti bozucu, piyasada tekel pozisyona gelmesinin önlenmesi için Rekabet Kurulu’ndan izin alması gerekmektedir. 

Ticari İşletme Devri Aşamaları Nelerdir?

Ticari işletme devri belirli aşamaların tamamlanması halinde gerçekleşmektedir:

Adım 1: Due Diligence 

Basiretli bir tacirin ilk olarak yapması gereken işlem devir alacağı firmanın mali durumunu araştırmaktadır. Şirketin bilançosu, kayıtlı envanteri, gelecekte yaratacağı nakit akışları incelenmektedir.

Büyük çaplı şirket devralmalarda ilk olarak taraflar arasında bir gizlilik sözleşmesi imzalanmaktadır. Akabinde şirketin değeri için incelemeler yapılmaktadır.  

KOBİ nitelikteki işletme devirlerinde de genellikle devralacak taraf, 1 ay gibi süre boyunca, firmayı kendisi yönetmektedir. Bu sürede firmanın ne kadar kazanç ettiğini hesaplamakta ve işletmenin devralma bedelini ortaya çıkarmaktadır. 

Adım 2: Devir Kapsamının Belirlenmesi 

Taraflar, ticari işletme devrine hangi hak ve alacakların dahil olacağını kararlaştırmaktadır. Şirketin duran mal varlıkları, mevcut stokları, marka gibi değerlerinden hangilerinin devir kapsamında olacağı kararlaştırılmaktadır. 

Adım 3: Devir Sözleşmesinin İmzalanması

Taraflar, işletmenin devrin kapsamı, satış bedeli ve ödeme koşullarında mutabık kaldıktan sonra, yazılı devir sözleşmesi imzalamaktadır.

Adım 4: Tescil ve İlan

Taraflar arasında akdedilen sözleşme TSY m.133 uyarınca tescil ve ilan edilmesiyle birlikte ticari işletmenin devri tamamlanmış olmaktadır. 

Ticari İşletme Devri Kapsamı

Ticari işletme devrinde, işletme faaliyetlerinin devamını sağlayacak nitelikte mal varlıkların devredilmesi zorunludur. Taraflar aksini kararlaştırılmadıkça tüm aktifler devredilmektedir. 

Devir kapsamında yer alan hak ve alacaklar şunlardır:

Duran Mal Varlığının Devri

İşletmeye özgülenen makine, teçhizat ve araç gereklerdir. Demirbaşlar olarak da nitelendirilmekte olup, devir kapsamına alınması gerekmektedir.  İşletme devrinden sonra, faaliyeti engellemeyecek nitelikte olan mal varlıkları kapsam dışı bırakılabilir.

İşletme Değerinin Devri

Uygulamada hava parası olarak da adlandırılmakta olup, müşteri çevresi, marka değeri devridir. Devir tarihinden önce firmanın piyasada bilinirliği için ödenen bedeldir.

Ticaret Unvanın Devri

Ticaret unvanı, işletmeden bağımsız olarak devredilemez. Ancak, aile soyadınından oluşan ticaret unvanlarının devir kapsamı dışında tutulması mümkündür. Kapsam dışı bırakılmak istenilmesi halinde açıkça sözleşmeye yazılması gerekmektedir.

Kiracılık Hakkının Devri

Kiracılık hakkının devrinde ikili bir ayrıma gidilmesi gerekmektedir:

• Tüzel Kişi Adına Kira Sözleşmesi: Kiralayan anonim veya limited şirket gibi tüzel kişiyse, kira sözleşmesi aynen devam etmektedir. Nitekim, şirket adına kira ilişkisi devam etmektedir. Sadece şirket sahipleri değişmektedir.
• Gerçek Kişi Adına Kira Sözleşmesi: Gerçek kişi işletmelerde devirle birlikte kira ilişkisi sona ermekte ve kiralayanın yazılı onayı gerekmektedir. Ancak, TBK m. 323 uyarınca kiralayan, haklı bir sebep olmaksızın onay vermekten kaçınamaz. Örneğin, aynı iş kolunun devam ettirilmesi halinde, kiralayanın onay vermeden kaçınma sebebi yoktur. 

Fikri ve Sinai Haklar İle Know-How Devri

Ticari işletme devriyle birlikte; marka hakkı, tasarım ve patentler ile teknik bilgi, üretim yöntemlerini içeren know-how haklar da devredilmektedir. Bu hakların devir kapsamı dışında bırakılması için, açıkça devir sözleşmesinde belirtilmesi gerekmektedir.

Ticari İşletme Devrinin Hukuki Sonuçları

Ticari işlemnin devriyle birlikte hem devreden hem de devralan için birçok hukuki sonuç ortaya çıkmaktadır. Bunlardan en önemlisi, devrenin borçlardan müteselsil sorumluluğudur. 

Ticari işletmenin devriyle ortaya çıkan başlıca hukuki sonuçlar şunlardır:

Tacir Sıfatının Sona Ermesi

Gerçek kişi ticari işletme devri yapan, başka bir ticari işletmesi yoksa, tacir sıfatı sona ermektedir. Bu durumda gerçek kişi şirketler için geçerlidir. Bir anonim veya limited şirket ortağının tacir sıfatı yoktur. Şirket ortaklığı kişiyi tacir yapmamaktadır. Tacir olmayan bir kişinin de bu sıfatı sona ermesi mümkün değildir. 

Devreden Kişinin Rekabet Etme Yasağı

Ticari İşletme devri kapsamı müşteri portföyünü de kapsamaktadır. Bu sebeple devreden kişinin devredenle rekabet haline girmesi dürüstlük kuralına aykırı teşkil edecektir. İşletmeyi devreden kişi, eski müşteriyle tekrar iş ilişkisine girmeye çalışmayı veya devredilen şirkete yakın bir işletme kurması, rekabet yasağına aykırılık teşkil eder.

Devralan Kişinin Borçlardan Sorumlu Olması

Ticari işletmenin devrinde, borçları devir kapsamı dışında bırakılmamaktadır. Bu sebeple devralan gerçek veya tüzel kişi, devir tarihinden önceki tüm borçları da devralmaktadır.

Ticari işletme devrinde müteselsil sorumluluk ( Devredenin 2 Yıl Borçlardan Sorumluluğu)

Türk Borçlar Kanunu (TBK) m.202 hükmü, ticari işletme devrinde müteselsil sorumluluk hali düzenlemiştir. Ticari işletmeyi devreden kişi, devralanla birlikte borçlardan iki yıl boyunca müteselsil sorumludur. 

2 yıl borçlardan müteselsil sorumluluk başlangıç tarihi iki şekilde belirlenmektedir:

• İşletme devrinin alacaklara bildirim tarihi veya
• Devrin Türkiye Sicil Gazetesi (TSG)’de ilan edildiği tarihtir. 

Ticari işletmenin devri 2 yıl sorumluluk zamanaşımı süresi, TSG ilandından önce alacaklılara bildirilmişse, bildirim tarihinden itibaren başlamaktadır. 

Borcum muaccel (doğmuş) veya müeccel (ileride doğacak) alacak olmasına göre de sorumluluk başlangıç tarihi değişmektedir:

• Muaccel Alacaklar İçin: Devir tarihinden önce talep edilen ve mevcut olan borçları kapsamaktadır. Devredenin 2 yıl müteselsil sorumluluğunun başlangıç tarihi, devrin alacaklara bildirildiği veya TSG’de ilan edildiği tarihtir.
• Müeccel Alacaklar İçin: Devir tarihinden önce doğmuş ancak, devir tarihinden sonra talep edilebilir olan alacakları kapsamaktadır. Örneğin: 01/06/2025 düzenlenme tarihli bir senedin ödeme tarihini 01/12/2025 tarihi olduğunu düşünelim. 01/08/2025 tarihinde şirket devri gerçekleştiğinde, 01/12/2025 tarihinde 2 yıl müteselsil sorumluluğun başlangıç tarihidir. 

Sonuç

Ticari işletmenin devri, aktif ve pasiflerle birlikte el değiştirmesini ifade etmektedir. Şirketin duran mal varlığı, kiracılık hakkı, kayıtlı taşınmaz ve araçları, işletme değeri ve fikri haklar dahil devralana geçmektedir.

Bir işletme devrinden bahsedebilmek için; ticari unvanı veya işletme adı ile faaliyetlerinin devamını sağlayacak mal varlıkların devredilmesi gerekmektedir. Ayrıca, borçların devir kapsamı dışında tutulması mümkündür değildir. 

Ticari işletme devri; yazılı bir devir sözleşmesi yapılması ve devir işleminin tescil ve ilan edilmesiyle mümkündür.

Ticari işletme devrinde devredenin 2 yıl borçlardan müteselsil sorumluluğu vardır. Bu sorumluluğun başlangıç tarihi, devir işleminin alacaklara bildirimi veya TSG’de ilan edilmesidir. TSG ilanından önce alacaklara bildirim yapılmışsa, bildirim tarihinden itibaren sorumluluk başlar. Ayrıca, devir öncesi doğmuş ve talep etme hakkı devir tarihinden sonra olan alacak için, talep hakkının doğduğu tarihten itibaren sorumluluk başlamaktadır.

Sıkça Sorulan Sorular