İstihkak Davası

İstihkak davası, bir mal varlığın mülkiyetinin kime ait olduğunun tespiti için açılan bir davadır. İstihkak, kelime anlamı olarak üstün hak sahibi olup, bir mal üzerindeki hak sahibinin belirlenmesi için görülen davalardır.

Genellikle icra takibi kapsamında üçüncü kişinin mallarının haczedilmesi halinde istihkak davası gündeme gelmektedir. Bu içeriğimizde; istihkak davasının şartları, zamanaşımı süresi ve icra takibi kapsamında görülen dava hakkında detaylı bilgi verilecektir.

İstihkak Davası Nedir?

İstihkak davası, bir malın üçüncü kişinin elinde bulunması halinde söz konusu malın mülkiyet sahibine iadesi için açılan davadır. Dava konusu bir mal varlığının gerçek mülkiyet sahibinin belirlenmesidir. Bu davanın açılabilmesi için bir mal varlığının kime ait olduğu konusunda ihtilaf olması gerekmektedir.

İstihkak Davası Türleri

İstihkak davasında bir malın kime ait olduğuna ilişkin hukuki uyuşmazlığın sebebine göre; davanın tarafları, zamanaşımı süresi ve ispat yükü gibi birçok husus değişmektedir.

Bir malın gerçek hak sahibinin tespiti için görülen davalar şu şekildedir:

• Haciz Nedeniyle İstihkak Davası: İcra takibi sırasında borçlu olmayan birinin malının haczedilmesi hali.
• Mirasta İstihkak Davası: Mirasçıların, terekeye dahil malın iadesi için açtığı dava.
• Mülkiyet Hakkına Dayalı İade (Haksız El Atmanın Önlenmesi): Malın malikin rızası dışında elinden çıkması hali.
• Taşınmazlar İçin İstihkak Davası: Tapu kaydının düzeltilmesi talepli süreçler.

Hacizde İstihkak Davası Nedir?

Hacizde istihkak davası, bir icra takibinde borçlu dışında bir kişinin mal varlığının haczedilmesi halinde ortaya çıkmaktadır. Haczedilen bir mal varlığının borçluya mı, yoksa üçüncü kişiye ait olduğu mu tespit edilmektedir.

Hacizde İstihkak Davası Şartları Nelerdir?

Genel olarak istihkakla haciz nedeniyle istihkak davasının şartları şu şekildedir:

• Üçüncü Kişinin Malının Haczedilmesi: Bir icra takibinde borçlu dışındaki birinin malının haczedilmesi gerekmektedir.
• İstihkak İddiası: Malı haczedilen üçüncü kişinin ilgili malın kendisine ait olduğunu beyan etmiş olması gerekmektedir.

İstihkaklı Haciz Nedir?

İstihkakla haciz, bir icra takibinde borçluya ait olduğu iddia edilerek üçüncü kişinin bir malını haczedilmesi işlemidir. Bu haciz işlemi borçlunun adresindeki bir üçüncü kişi olacağı gibi, üçüncü kişinin adresinde de olması mümkündür.

İstihkaklı haciz işlemlerine örnek olarak:

• Borçluyla aynı evde yaşayan bir kişinin şahsi malının haczedilmesi,
• Gerçek kişi borçlunun üzerine kayıtlı şirket adresinde haciz işlemlerin yapılması,
• Borçlu şirket ortaklarının üzerine kayıtlı diğer şirketlerinde haciz işlemleri,
• Borçlunun eşi, çocuğu, ortağı veya eski çalışanın üzerine kayıtlı firmalarda haciz işlemi uygulanması

Genel olarak istihkaklı haciz, borçlunun alacaklıdan mal kaçırmak kastıyla bir başkası üzerinden ticari faaliyetleri yürüttüğü cihetle yapılır.

Hacizde İstihkak İddiası Nedir?

İstihkak, kelime anlamı olarak üstün hak sahibini ifade etmektedir. Hacizde istihkak iddiası da bir mal varlığı üzerinde üstün hak sahibi, asıl mülkiyet sahibi olduğu iddiasıdır. Hacizde istihkak iddiası, bir icra takibinde haczedilen mal varlığının borçluya ait değil, üçüncü kişiye ait olduğuna ilişkin beyandır.

Hacizde İstihkak İddiası Süresi Nedir?

İİK m. 96 istihkakla haciz işlemi uygulanması sonrasında alacaklı ve üçüncü kişi adına farklı süreler öngörülmüştür:

• Üçüncü Kişinin İstihkak İddiası Süresi: İİK m. 96 uyarınca üçüncü kişinin, haczi öğrendiği tarihten itibaren 7 gün içerisinde içerisinde bulunması gerekmektedir. Bu süre içerisinde ileri sürülmediği takdirde, ilgili mal üzerinde sonradan istihkak iddia edilmesi mümkün değildir.
• Alacaklının İstihkak İddiasına Süresi: Üçüncü kişinin istihkak iddiasına karşı alacaklının 3 gün içerisinde itiraz sunma hakkı vardır. Bu süre içerisinde itiraz edilmediği takdirde istihkak iddiası kabul edilmiş sayılır.

Hacizde İstihkak Davasında Karine Tespiti ve İspat Yükü

İstihkakla haciz işlemine alacaklı ve üçüncü kişi tarafından beyanlar verildikten sonra karine olarak malın kime ait olduğunun tespit edilmesi gerekmektedir. Bu tespit İcra Hukuk Mahkemesi tarafından yapılmakta ve davayı açmakla yükümlü kişi belirlenmektedir. İİK m. 96-99 hükümleri uyarınca görülen bu davalarda süreç, malın haciz anında kimin zilyetliğinde (elinde) olduğuna göre ikiye ayrılır.

Malın Borçlunun Elinde veya Borçlu ile Birlikte Üçüncü Kişi Elinde Olması

İİK m. 97/a hükmünde mülkiyet karinesi öngörülmüştür. Borçluyla üçüncü kişiyle ortak kullanılan bir mal varsa, borçlunun malı sayılır.

• Mülkiyet Karinesi: İİK m. 97/a uyarınca; bir taşınır malı elinde bulunduran kişi onun maliki sayılır. Borçlunun yerleşim yeri veya şirket adresinde haciz gerçekleştirilmesi halinde, borçlunun malı sayılır
• İstihkak İddiası ve 3 Günlük İtiraz: Haciz sırasında veya haciz sonrasında, hacizin öğrenilmesinden itibaren 7 gün içinde istihkak iddiasında bulunulmalıdır. İcra dairesi bu iddiayı alacaklıya bildirir. Alacaklı 3 gün içinde itiraz etmezse, mülkiyet iddiasını kabul etmiş sayılır ve haciz kalkar. Ancak, uygulamada fiilen gerçekleştirilen hacizde tutanağa istihkak iddiası ve itirazlar dile getirilir.
• İcra Mahkemesi Kararı: İstihkak iddialarına karşı malın karine olarak kime ait olduğunun tespitine yönelik dosya İcra Hukuk Mahkemesine gönderilir. Mahkeme ortaklama 3-4 gün içerisinde takibin devamına veya durdurulması kararı verir. Takibin devamı kararı, İİK m.97/5 uyarınca kötü niyetli istihkak iddiası olduğu yönündeyse, haciz işlemlerine devam edilir. Takibin durdurulması halinde, haczedilen mallar üzerinde icra işlemleri durdurulur.
• 7 Günlük Dava Açma Süresi: Mahkeme kararının tebliğinden itibaren üçüncü kişi 7 gün içinde istihkak davası açmak zorundadır. Aksi halde istihkak iddiasından vazgeçmiş sayılır ve satış işlemlerine devam edilir.
• İspat Yükü: Karine borçlu lehine olduğu için, malın borçluya değil kendisine ait olduğunu ispatlama yükümlülüğü üçüncü kişidedir.

Malın Tamamen Üçüncü Kişinin Elinde Olması

Haciz işleminin üçüncü kişinin adresinde yapılması halinde, haczedilen mallar üçüncü kişinin malları sayılır. Haciz işlemi üçüncü kişinin adresinde veya huzurunda yapılmışsa karine üçüncü kişi lehinedir.

• Mülkiyet Karinesi: Haciz işlemi borçluyla alakası olmayan, üçüncü kişinin adresinde yapılması halinde, haczedilen mallar üçüncü kişiye ait sayılır. Alacaklının, borçlunun kendisinden mal kaçırdığını ispat etmesi gerekmektedir.
• Takibin Kendiliğinden Durması: Üçüncü kişinin elindeki mallar haczedilmesi halinde, söz konusu malların üçüncü kişiye yediemin bırakılması zorunludur. Yine mülkiyet karinesinin tespiti doğrudan icra müdürlüğü tarafından yapılacağı gibi, İcra Hukuk Mahkemesine de sorulması mümkündür. 
• 7 Günlük Dava Açma Süresi: İİK m.99 uyarınca haczedilen mallar üçüncü kişiye ait sayılması halinde, alacaklıya 7 günlük bir süre tanır. Malın aslında borçluya ait olduğunu düşünen alacaklı, istihkak davasını açmak zorundadır.
• İspat Yükü: Karine olarak malların üçüncü kişiye ait olması sebebiyle ispat yükü alacaklıdadır.

Mülkiyet Karinesini Etkileyen Unsurlar

Borçlu dışındaki üçüncü kişinin adresinde haciz yapılması, malın üçüncü kişi elinde haczedildiğini yönünde karar verilmesi için yeterli değildir. Alacaklı tarafça borçlu ile üçüncü kişi arasındaki muvazaalı ilişki ispat edilmesi halinde, mülkiyet karinesi yer değiştirmesi mümkündür. Alacaklı tarafça aşağıdaki hususların karine olarak ileri sürülmesi mümkündür:

• Borçlu ile üçüncü kişi arasındaki akrabalık bağı
• Tarafların aynı iş kolunda faaliyet göstermesi,
• İcra takibinde yapılan tebligatların haciz adresine gönderilmesi,
• Dosya takip konusu senet veya diğer belgelerde haciz adresinin yazması,
• Borçlunun veya şirket ortağının üzerine kayıtlı bir şirket adresi olması

Hacizde İstihkak Davasında Kullanılabilecek Deliller

İstihkak davalarında mülkiyet karinesinin aksini ispatlamak için her türlü yasal delil kullanılabilir. Mahkemenin en çok dikkat ettiği unsurlar şunlardır:

• Faturalar: Haciz tarihinden önce düzenlenmiş, eşyanın niteliklerini belirten ve iddia sahibi adına kesilmiş faturalar.
• Ticari Defter ve Kayıtlar: İşletme hacizlerinde tarafların ticari defterlerindeki kayıtlar ve envanter listeleri.
• Banka Kayıtları ve Ödeme Belgeleri: Malın alımı sırasında yapılan ödemelere dair banka dekontları veya çekler.
• Sözleşmeler: Kira, satış veya finansal kiralama (leasing) sözleşmeleri.
• Tanık Beyanları: Yan delil niteliğinde olup, malın aidiyeti konusundaki fiili durumu desteklemek için dinlenebilir.
• Gümrük Kayıtları ve Ruhsatlar: Araç veya tescilli iş makineleri söz konusu olduğunda resmi sicil kayıtları.

Hacizde İstihkak Davasında İhtiyati Tedbir ve Tazminat Talepleri

İstihkak davasında mülkiyetin tespiti kadar icra takibinin akıbeti de önemlidir:

• İcranın Durdurulması (İhtiyati Tedbir): İcra mahkemesi, davanın ciddi olduğuna kanaat getirirse, dava sonuna kadar malın satışını durdurabilir. Bunun için genellikle bir teminat yatırılması gerekir.
• Tazminat Talebi: İstihkak davası sonunda haksız çıkan taraf (genellikle takibi durduran üçüncü kişi veya haksız haciz isteyen alacaklı) aleyhine, diğer tarafın talebi üzerine %20’den az olmamak üzere tazminata hükmedilir.
• Kötü Niyet Tazminatı: İstihkak iddiasının sadece takibi uzatmak amacıyla kötü niyetle yapıldığı ispat edilirse mahkeme bu tazminatı uygular.

İstihkak Davası Hangi Mahkemede Açılır?

İstihkaklı hacizle alakalı davalar İcra Hukuk Mahkemesinde açılmaktadır. Dava, haczin yapıldığı yer değil, icra takibinin bulunduğu yer mahkemesinde görülmektedir. Örneğin, icra takibi İstanbul’a açılmış, ancak haciz işlemlerin Ankara’da yapılması mümkündür. İstihkaka davasının İstanbul İcra Hukuk Mahkemelerinde açılması gerekmektedir.

İstihkak Davası Tarafları

Haciz sebebiyle istihkak davasının tarafları karine olarak malın kimin elinde olduğunun tespitine göre değişmektedir. Bununla birlikte davanın borçlunun da taraf gösterilerek açılması gerekmektedir.

Hacizde İstihkak Davasında Süreler

Haciz sürecinde hak iddia eden tarafların uyması gereken yasal süreler şu şekildedir:

Hacizde İstihkak Davasında Kullanılabilecek Deliller

İstihkak davalarında mülkiyet karinesinin aksini ispatlamak için her türlü yasal delil kullanılabilir. Mahkemenin en çok dikkat ettiği unsurlar şunlardır:

• Faturalar: Haciz tarihinden önce düzenlenmiş, eşyanın niteliklerini belirten ve iddia sahibi adına kesilmiş faturalar.
• Ticari Defter ve Kayıtlar: İşletme hacizlerinde tarafların ticari defterlerindeki kayıtlar ve envanter listeleri.
• Banka Kayıtları ve Ödeme Belgeleri: Malın alımı sırasında yapılan ödemelere dair banka dekontları veya çekler.
• Sözleşmeler: Kira, satış veya finansal kiralama (leasing) sözleşmeleri.
• Tanık Beyanları: Yan delil niteliğinde olup, malın aidiyeti konusundaki fiili durumu desteklemek için dinlenebilir.
• Gümrük Kayıtları ve Ruhsatlar: Araç veya tescilli iş makineleri söz konusu olduğunda resmi sicil kayıtları.

İhtiyati Tedbir ve Tazminat Talepleri

İstihkak davasında mülkiyetin tespiti kadar icra takibinin akıbeti de önemlidir:

• İcranın Durdurulması (İhtiyati Tedbir): İcra mahkemesi, davanın ciddi olduğuna kanaat getirirse, dava sonuna kadar malın satışını durdurabilir. Bunun için genellikle bir teminat yatırılması gerekir.
• Tazminat Talebi: İstihkak davası sonunda haksız çıkan taraf (genellikle takibi durduran üçüncü kişi veya haksız haciz isteyen alacaklı) aleyhine, diğer tarafın talebi üzerine %20’den az olmamak üzere tazminata hükmedilir.
• Kötü Niyet Tazminatı: İstihkak iddiasının sadece takibi uzatmak amacıyla kötü niyetle yapıldığı ispat edilirse mahkeme bu tazminatı uygular.

İstihkak Davasının Açılacağı Diğer Haller

Haciz işlemi haricindeki istihkak davası; malın irade dışında çıkması, mirasın terekeye iadesi gibi hallerde açılmaktadır.

Mirasta İstihkak Davası

TBK m.637 uyarınca yasal veya atanmış mirasçı, mirasa konu mal varlığını haksız olarak elinde bulunduran kişilere karşı, malın terekeye iadesi için dava açma hakkına sahiptir. Mirasa konu mal varlığını elinde bulunduran kişi zamanaşımı yoluyla malın mülkiyetini kazandığını iddia edemez.

• Davacı Taraf: Mirasta istihkak davası yasal veya atanmış mirasçılar tarafından açılması mümkündür. Henüz miras paylaştırılmamış ve elbirliği mülkiyet söz konusuysa tüm mirasçılar tarafından davanın açılması gerekmektedir. Ancak, miras paylaştırılmış ve paylı mülkiyete geçilmişse, mirasçılar biri tarafından dava açılması mümkündür.
• Davalı Taraf: Mirasta istihkak davası, mirasa konu mal varlığını haksız olarak elinde bulunduran kişiye karşı açılmaktadır.
• Görevli Mahkeme: Dava konusu mirasa konu bir mal varlığının iadesi olması sebebiyle Asliye Hukuk Mahkemelerinde davanın açılması gerekir. Burada dikkat edilmesi gereken husus; mirasçılar arasında ortaklığın giderilmesi davası Sulh Hukuk Mahkemesinde açılır. Ancak, atanan veya yasal mirasçıya karşı açılacak olan istihkak davası Asliye Hukuk Mahkemesinde açılır.
• Yetkili Mahkeme: Dava konusu miras terekesi olması sebebiyle mirasçının öldüğü son yerleşim yeri mahkemesinde dava açılmalıdır.
• Zamanaşımı Süresi: Mirasta istihkak davasının açma süresi mirasçı olduğunun öğrenilmesi veya mirasa konu mal varlığının bir başkasının elinde bulunduğunun öğrenilmesinden sonra 1 yıldır. Ancak, miras bırakanın ölümünün veya vasiyetnamenin açılmasının üzerinden 10 yıl geçmesiyle dava açma imkanı yoktur.  Mirasa konu mal varlığını elinde bulunduran iyi niyetli değilse zamanaşımı süresi 20 yıldır.

Mal Varlığın İadesi / Haksız El Atmanın Önlenmesi

Malikin elinden rızası dışında çıkan bir mal varlığın maliye iadesi için açılan davadır. Mal varlığını elinde haksız bulundurun kişiye karşı malik tarafından açılmaktadır. Bir mal varlığın iadesi için açılan istihkak davasının hukuki dayanağı Türk Borçlar Kanunu (TBK) m.683/2 hükmüdür;

“Malik, malını haksız olarak elinde bulunduran kimseye karşı istihkak davası açabileceği gibi, her türlü haksız elatmanın önlenmesini de dava edebilir.”

• Davacı Taraf: TBK m.683/2 uyarınca mal varlığı iradesi dışında elinden çıkan maliktir.
• Davalı Taraf: Bir mal varlığını haksız olarak elinde bulunduran kişidir.
• Görevli Mahkeme: Asliye Hukuk Mahkemeleridir.
• Yetkili Mahkeme: Davalının yerleşim yeri mahkemesidir.

Zamanaşımı Süresi: Bir malın rıza dışında elden çıkması sebebiyle açılan istihkak davasında zamanaşımı süresi yoktur. Nitekim, dava konusu ayni hak olan mülkiyet hakkıdır. Ancak, miras veya haciz sebebiyle açılan istihkak davalarında farklı zamanaşımı süreleri mevcuttur.

Taşınmazlar İçin İstihkak İddiası

İstihkak davasının konusu bir taşınmaz olması halinde TMK m.1027 uyarınca tapu kaydının düzeltilmesi davası açılması gerekmektedir. Bu davada taşınmazın gerçek hak sahipliği iddia edilmektedir. Tapuda malik olarak gözüken kişinin kaydı silinerek, gerçek malikin bilgileri tapu siciline işlenmektedir.

Taşınırlar İçin İstihkak Davası

Özellikle taşınır eşyalar söz konusu olduğunda, istihkak davası mülkiyetin korunmasında hayati bir hukuki araçtır. Bu dava, bir eşyanın zilyetliğini (fiili hakimiyetini) hukuka aykırı şekilde elinde tutan kişilere karşı açılır. Eğer bir taşınırın devri hukuki bir sakatlık barındırıyorsa, o mal üzerindeki zilyetlik de otomatik olarak hukuka aykırı hale gelmiş sayılır.

Uygulamada, taşınır mallar için TMK madde 991 çerçevesinde açılan taşınır davası seçeneği de mevcuttur. Bu alternatif yolun varlığı, bazen istihkak davasının kullanım alanını daraltabilir; ancak her iki davanın dayandığı hukuki zemin birbirinden tamamen farklıdır.

Hangi davanın açılacağına karar verirken aşağıdaki temel ayrım noktalarını göz önünde bulundurmak gerekir:

Sonuç

İstihkak davası gene olarak bir malın kime ait olduğunun tespiti için açılan davadır. Genellikle icra hukuku kapsamında borçlu dışındaki üçüncü kişinin malının haczedilmesi halinde söz konusudur. Bununla birlikte miras veya malın irade dışında çıkması sebebiyle de bu davanın açılması mümkündür. Ancak, dava konusunun sebebi ve dayandığı hukuki nedenlere göre; taraflar, zamanaşımı süreleri, ispat yükü gibi birçok husus değişiklik göstermektedir.

Sıkça Sorulan Sorular