Karşılıksız Çek Düzenleme (Keşide Etme) Suçu ve Cezası

Karşılıksız çek, yasal süresi içerisinde ibraz edilmesine rağmen bedelinin tamamı veya bir kısmı ödenmeyen çekleri ifade etmektedir. Bir çekin karşılıksız olduğunun tespiti, arksa yüzüne “karşılıksızdır” ibaresinin şerhi ile tespit edilmektedir.

1.Karşılıksız Çek Şartları Nelerdir?

Bir karşılıksız çekten bahsedebilmek için:

• Kanuni şartlarını taşıyan bir çekin olması,
• Çekin yasal süreleri içerisinde bankaya ibraz edilmiş olması,
• Çek bedelinin kısmen veya tamamen tahsil edilememesi,
• Banka tarafından “karşılıksızdır” ibaresinin yer alması gerekmektedir.

Öncelikle yasal unsurları tam bir çek olması gerekmektedir. Türk Ticaret Kanunu (TTK) m.780 uyarınca bir çekten bahsedebilmek için senet metninde şu hususlar yer alması gerekmektedir:

• Çek ibaresi,
• Kayıtsız ve şartsız ödeme şartı,
• Düzenleyen bilgisi,
• Ödeme yeri
• Düzenlenme tarihini ve yeri,
• Banka tarafından verilen seri numarası,
• Karekod

Bir çekin yasal süresi içerisinde ibrazı, uygulamada çekin yazdırılması olarak da ifade edilmektedir. TTK m. 796 uyarınca bir çekin ibraz süreleri, ödeme yerlerine göre:

• Düzenlendiği yerde 10 gün,
• Düzenlendiği yerden başka bir yerde 1 ay,
• Farklı kıtalardaysa 3 aydır.

5941 Sayılı Çek Kanunu (ÇK) m. 3/2 hükmün; ““Karşılıksızdır” işlemi, muhatap bankanın hamile kanunen ödemekle yükümlü olduğu miktarın dışında, çek bedelinin karşılanamayan kısmıyla sınırlı olarak yapılır.” Şeklinde düzenlenmiştir.

Bu kapsamda karşılıksız çek için, muhatap bankanın çek bedelinin ödenmediğine yönelik, çekin arkasına “karşılıksızdır” ibaresine yer vermesi gerekmektedir.

2. Karşılıksız Çek Cezaları Nelerdir?

Karşılıksız çek cezaları ÇK m.5 hükmünde düzenlenmiştir. Bir çekin karşılıksız olması halinde hukukumuzda idari, cezai ve hukuki olmak üzere üç türlü yaptırım öngörülmüştür.

ÇK m.5 hükmünde düzenlenen karşılıksız çek cezalarını şunlardır:

• Adli para cezası,
• TTK uyarınca tazminat,
• Çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı,
• Risk Merkezine alınma,
• Çek yapraklarını iade etme yükümlülüğüdür.

2.1. Karşılıksız Çek Düzenleme Suçu ve Cezası

Karşılıksız çek düzenleme suçu, ÇK m.5/1 hükmünde adli para cezası olarak düzenlemiştir. Şikayete tabi bir suç olup, çekin bedelini tahsil etmeye yetkili son hamilin şikayet hakkı vardır.

ÇK m.5/1 hükmüde adli para cezasına; “(…)hamilin şikâyeti üzerine, her bir çekle ilgili olarak, binbeşyüz güne kadar adli para cezasına hükmolunur . Ancak, hükmedilecek adli para cezası; çek bedelinin karşılıksız kalan miktarı, (…) az olamaz. (…)” şeklinde düzenlemiştir.

2025 yılı için adli para ceza oranları 20 ila 100 TL arasında belirlenmiştir. Söz konusu sınırlar arasında miktarın tespiti hakimin takdirindedir.

Ancak, karşılıksız çek bedelinden aşağı bir adli para cezasına hükmedilmesi mümkün değildir. Çek bedelinin 1.000.000,00 TL (BirMilyonTürkLirası) olması halinde, verilecek adli para cezası 1.000.000,00 TL’den aşağı olamaz.

2.1.1. Karşılıksız Çek Şikâyet Süresi Ne Kadardır?

Karşılıksız çekle alakalı hamilin şikâyet süresi, “karşılıksızdır” işlemi yapılmasından sonra 3 aydır. Bu süre hak düşürücü süre olarak belirlenmiştir.

Sürenin tespit edilmesinde dikkat edilmesi gerek nokta, ödeme tarihi değil, banka tarafından karşılıksızdır işlemi yapıldığı tarihten itibaren 3 aydır.

Örneğin; bir çekin ödeme tarihi 15/04/2025 tarihi var sayalım ve 16/04/2025 tarihinde bankaya ibraz edilmiş olsun. Banka tarafından 16/04/2025 tarihide karşılıksızdır işlemi yapılmasından itibaren şikâyet süresi başlamaktadır.

2.1.2. Karşılıksız Çek Şikâyeti Nereye Yapılır?

Karşılıksızdır işlemi yapılan çeklerle alakalı şikâyet icra ceza mahkemelerine yapılmaktadır. Hamil tarafından şikayet:

• Çekin tahsil için bankaya ibraz edildiği,
• Çek hesabının açıldığı banka şubesinin bulunduğu,
• Düzenleyenin yerleşim yeri adresinde yapılması mümkündür.

Hamilin herhangi bir yetkili mahkemede icra ceza mahkemesine şikâyette bulunması yeterlidir.

2.1.3. Karşılıksız Çekte Adli Para Cezası Taksitlendirme ve Nasıl Ödenir?

Çeki düzenleyen hakkında hükmedilen adli para cezasının hâkim tarafından tek seferde ve taksitli bir şekilde ödenmesine karar verilmesi mümkündür.

Düzenleyen hakkında verilen adli para cezası ilam ve infaz büroları tarafından kendisine tebliğ edilmektedir. Söz konusu tebliğde 1 ay içerisinde ceza miktarının ödenmesi talep edilmektedir.

Adli para cezası, infaz bürosundan alınacak olan tahakkuk fişiyle birlikte vergi dairesi kanalıyla ödenmektedir. Ödeme yapıldıktan sonra söz konusu makbuzun tekrar infaz bürosuna teslim edilmesi gerekmektedir.

Hâkim tarafından adli para cezası taksitlendirilmemişse olsa dahi sanığın 4 taksit şeklinde ödemesi mümkündür. Ancak, ilk taksitin peşin olarak ödenmesi gerekmektedir.

2.1.4. Karşılıksız Çekte Hapis Cezası Mümkün Müdür?

Hâkim tarafından takdir edilen adli para cezası ödenmediği takdirde, adli para cezası hapis cezasına dönüştürülmektedir.

Bu kapsamda hakkında karşılık çek sebebiyle adli para cezasına hükmedilmiş olan kişi, adli para cezasının tamamını veya çekle alakalı borcunu ödemesi gerekmektedir. Aksi takdirde hapis cezasıyla karşı karşıya kalınması mümkündür.

2.2. Karşılıksız Çek Tazminatı

Karşılıksız çeklerle alakalı diğer bir yaptırım ise hukuki tazminattır.  TTK m.783 hükmü şu şekilde düzenlenmiştir

” ) Muhatap nezdinde karşılığı kısmen veya tamamen bulunmayan bir çek düzenleyen kişi, çekin karşılıksız kalan bedelinin yüzde onunu ödemekle yükümlü olduktan başka, hamilin bu yüzden uğradığı zararı da tazmin eder.  “

Çek alacaklısı, çek bedelinin %10’nu herhangi bir ispat zorunluluğu olmadan talep etme hakkına sahiptir. Çek üzerinde karşılıksızdır işlemi yapılması yeterli olmaktadır.

Hamilin çek bedelinin %10’nu aşan bir zararı olması halinde TTK m.783/3 uyarınca talep etme hakkı mevcuttur. Ancak, bu durumda çek alacaklısının zararını ve zarar ile karşılıksız çek arasındaki illiyet bağını ispatlaması gerekmektedir.

2.3. Çek Düzenleme ve Çek Hesabı Açma Yasağı

Karşılıksız işlemi yapılan çeklerle alakalı diğer bir başka yaptırım ise çek düzenleme yasağıdır. Bir idari yaptırım ve koruma tedbiri olarak düzenlenmiştir.

Çeki düzenleyen hakkında şikayet yapılması halinde hakim tarafından resen çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı karar verilmektedir.

Çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı, çeki keşiden gerçek ve tüzel kişiler ile tüzel kişilerin şirket yetkilileri hakkında uygulanmaktadır. Yani, şirket adına keşide edilmiş olsa dahi, şirket yönetim organlarına da bu ceza uygulanmaktadır.

2.4. Risk Merkezine Alınma

Karşılıksız çekin hukuki ve cezai yaptırımları olmakla birlikte ticari hayatı büyük ölçüde sekteye uğratmaktadır. Hakkında çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı verilen kişiler hakkında Risk Merkezine bildirim yapılmaktadır. Bu durum, tacirlerin bankalar nezdinde kredi notunu ciddi ölçüde düşürmekte ve ticari itibarına zarar vermektedir.

2.5. Çek Yapraklarını Bankaya İade Yükümlülüğü

ÇK m.5/6 hükmü şu şekilde düzenlenmiştir:

“Hakkında çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı kararı verilmiş olan kişi, elindeki bütün çek yapraklarını ait olduğu bankalara iade etmekle yükümlüdür. Bu kişi adına yeni bir çek hesabı açılamaz. “

ÇK m.5/7 ise;

“Hakkında çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı kararı verilmiş olan kişi, kararın kendisine tebliğ edildiği tarihten itibaren on gün içinde, düzenlemiş bulunduğu ve henüz karşılığı tahsil edilmemiş olan çekleri, düzenleme tarihlerini, miktarlarını ve varsa lehtarlarını da göstermek suretiyle, muhatap bankaya liste hâlinde vermekle yükümlüdür” düzenlenmiştir.

Hakkında çek yasağı düzenlenen kişi, on gün içerisinde henüz düzenlenmemiş veya tahsil için bankaya sunulmamış çekler için muhatap bankaya bilgi vermek zorundadır.

Ayrıca, çek hesabı açma yasağı düzenlenen kişi elindeki çekleri kullanamaz ve iade etmekle yükümlüdür.

3. Karşılıksız Çeklere İlişkin İcra Takibi ve Yürütülecek Faiz Oranı

Çek bir kambiyo senedi olup, kambiyo senetlerine mahsus icra takibi yapılması mümkündür. Bu takibin ödeme tarihinden itibaren 3 yıl içinde açılması gerekmektedir.

Çek düzenleme bir ticari iş olup, TTK m.8 uyarınca tacirler arasında faiz oranı serbestçe belirlenmesi mümkündür. Ancak, taraflar arasında bir faiz oranı belirlenmemişse ticari temerrüt faiz oranı uygulanmaktadır.

Konu hakkında aşağıda yer alan içeriklerimizden bilgi edinmeniz mümkündür:

• Kambiyo Senetlerinde Özgü Haciz Yoluyla Takip
• Kambiyo Senetlerinde Zamanaşımı Süresi
• Kambiyo Senetlerinde Yürütülecek Faiz Oranı

4. Karşılıksız Çekte Cirantanın Sorumluluğu

Karşılığı bulunmayan çeklere ilişkin cirantaların sorumluluğu sadece çek bedeli ve işleyen faizle sorumludur. Cirantalar hakkında karşılıksız çek şikâyeti veya tazminat bedeli talep edilmesi mümkün değildir.

5. Karşılıksız Çekte Bankanın Sorumluluğu 2025

Karşılıksız işlemi yapılan çeklerle alakalı bankaların “banka sorumluluk bedeli” ödemekle yükümlüdür.  Bu banka sorumluluk bedelleri her sene değişmektedir. 31/05/2025 tarihinden itibaren banka sorumluluk bedeli 12.650 TL’dir.

6. Karşılıksız Çek Cezalarında Etkin Pişmanlık

ÇK m.6 uyarınca, çeki karşılıksız çıkan kişilerin temerrüt faiziyle birlikte çek bedelini ödememesi halinde:

• Şikayet edilmişse şikayet düşer,
• Hakkında mahkumiyet kararı verilmişse hüküm ortadan kalkar,
• Çek düzenleme ve çek hesabı yasağı kaldırılır.

Sonuç olarak çek bedelini faiziyle ödeyen kişi, karşılıksız çekten kaynaklı tüm hukuki sorumlulukları ortadan kalkmaktadır. Aynı durum çek alacaklısının feragat etmesi halinde de geçerlidir.

Borcun ödenmemesi veya feragat olmaması halinde çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağının kaldırılması mümkündür.

Yasaklama kararının infaz edilmesinden itibaren 3 yıl, her hâlükârda kararın verilmesinden itibaren 10 yıl içerisinde kaldırılması mahkemeden istenilebilmektedir.